یاللی سؤزونون و رقصی‌نین ایضاحی و ائتیمولوژیسی

یاللی سؤزونون و رقصی‌نین ایضاحی و ائتیمولوژیسی

حسن_اوموداوغلو
آنادیلیمیز:الده اولونان قایناق‌لاردا یاللی اَن قدیم آذربایجان کوتله‌وی خالق رقصی‌دیر. بیزیم بو رقصیمیز گورجولر، ارمنی‌لر، کوردلر آراسیندا دا گئنیش یاییلمیش‏دیر. تویلاردا و ائل شنلیکلرینده اینسترومئنتال آنسامبیْل (اساساً ایکی زورناچی و ناغاراچی‏دان عبارت) و یا خود ماهنی‌‏نین مشایعتی ایله ایفا ائدیلیر.ایفاچی‏لارین سایی غیر محدود اولور (۵ – ۱۰و ۸۰– ۱۰۰ نفره‌‏د‏ک). یاللی رقصی زامانی:
* ال‌-اله توتولموش کیشیلردن یاخوُد قادینلاردان و بعضاً قاریشیق دسته دوزلدیلیر، همین دسته‌‏نین سایی اوچ و داها آرتیق‌‏ اولا بیلر.
دسته‌‏نین باشیندا دوران رقّاص، یاللی‏باشی (الینده یایلیق یا خوُد چوبوق توتوب)، آخیرینداکی ایسه آیاقچی آدلانیر.
* یاللی اوّلجه آغیر تئمپلی باشلانیر، گئتدیکجه سرعتلنیر.
ایفاچی‏لار ریتمیک حرکتلرله ( بدن‏لری‌نین اَییلیب قالخماسی ) ایله دؤره‏وی رقص ائدیرلر، بو رقص حاققیندا ایلک معلوماتا »قوبوستان« قایا تصویرلرینده و داها سونرا نظامی‌‏نین »خسرو و شیرین« پوئماسیندا راست گلیریک.واختی ایله یوزدن آرتیق یاللی هاواسی اولموشدور؛ چولاغی، اوچ آددیم، دؤنه یاللی، آی دؤنه، زوپو- زوپو، هئراتی یاللی‏سی، قاز- قازی، کؤچَری، ائل یاللی‏سی، ایکی آیاق، قالادان قالایا، چؤپو- چؤپو، سیاقوتو، تنزه‏ره، عرفانی و…یاللی ایکی یئره بؤلونور:
۱- سوژئتلی یاللی‏لار،۲-رقص یاللی‏لار.
معیّن حادثه‏‌نی تصویر ائدن سوژئتلی یاللی‏لار، تئاترلاشمیش خالق اویونلاری اولدوغو اوچون، اویون، یاللی آدلانیر. رقص یاللی‏سیندا ایسه تام قهرمانلیق موتیولری‌نین خالقا احوال و روحیّه‌‏سینی گنجلیگینی، چئویکلیگینی، تصویری و ترنّم عکسینی تاپیر. آذربایجان یاللی‏سینا بنزر رقصلر مختلف آدلارلا آوروپا و آسیانین بیر چوخ خَلقلری آراسیندادا یاییلمیش‏دیر. گورجولرده پئرخولی، اؤزبک‏‌لرده یاللا و لاپار، مولداویالاردا تاباکارباسکا، فرانسیزلاردا بیرانئل و فیراندولا، رومن‏‌لرده آرکان، بولغارلاردا تیزئسکوخورو، چِک‌لرده چئتریژ پارووا، یونان‏لاردا سیرتاکی و… . مشهور یاللی‏لاردان اوزون دره، جینیق- جینیق، گوپو، کوردون آغیری، جیران- جیران، شرور، شرانی، ناخجوانی یاللی‌‏لاری‏دیر.اورمو شهری‌نین کندلریندن بیرینده‏ بیر نوع یاللی دا قیده آلینیب‏دیر؛ بو یاللی، ان چوخ ایفا اولوندوغو کندین آدی ایله علاقه‌دار »بالوو یاللی‌سی» آدلا‌نیر.آذربایجان رقصی اوزره تدقیق آپاران عالیم کمال حسن‌‏اوف، یاللی سؤزونون منشأیی حاقدا دییر: یال سؤزو؛ جرگه‏، زنجیر خطّی دئمک‏دیر. وقتی ایله باشقا آدی اولموش بو رقص، تدریجاً آذربایجان دیلی‌نین عمله گلمه‏‌سی ایله علاقه‏‌دار اولاراق اؤز حرکت دوزومونه، قورولوشونا گؤره عینی آد، یاللی (جرگه‌‏یه دورانلار) آدینی کسب ائتمیش‏دیر. بیز بو سؤزله راضی‏لاشا بیلمیریک. فکرمیزجه یاللی سؤزو اصلینده یالاو ( اود، آلوو، آتش) سؤزویله باغلی‏دیر و قدیم تورک دیلینده یال، ایشیق معناسینی‏ دا داشیمیش‏دیر. یالدیریم، یالدیراق، یالاپ سؤزلری‏ده دیلیمیزده قالماقدادیر. کلاسیک متن‏لرده و قدیم سؤزلوکلرده یال کؤکلو سؤزلر چوخ‌دور: یالدیراماق- پارلاماق. ایشیقلانماق، یالابماق- ایشیق ساچماق، یالینلاماق- شعله‌لنمک و یانماق، یالاو- شعله، آلاو. یالین- شعله، آتش، یالینلیق- یاندیریلمیش، شعله‌لنمیش سؤزلرینی‏ده مثال چکمک اولار. دئمک یال سؤزو اود و آتش معناسیندا گلمیش‏دیر. دیوان لغات‏‌الترک‏ده، آتش و اود آنلامینی داشییان یال کؤکلو سؤزلر واردیر. دوشوندویوموزه گؤره، بو گون یاللی باشی‌نین الینده اولان یایلیق ایسه، اودون و آلووون علامتی‏ اولاراق قالیر. یاللی رقصی‏‌نین اودلا باغلی اولدوغو شکی‏ده اوینانیلان زوپو- زوپو یاللی‏سیندا قالماقدادیر. غالیب گلن یاللی‌‏باشی، آغزینا آغ نفت دولدورار، آغاجا دیرماشار و آغ نفتی، وار گوجویله اوفور‏ر و سیچرانتیلار آغاجی یاندیرار. یاللی آذربایجانین اَن یاییلمیش و سئویملی پاپولیار (خَلق طرفیندن بَگَـنیلن) رقصی اولموشدور. اَن مشهور یاللی اوستادلاری، آذربایجانین شرور بؤلگه‏‌سیندن اولوبلار. یاللی اوینایانلارین جرگه‌‏باشچی‏سینا مختلف آدلار وئریلردی؛ رقاص‌‏باشی، جنگی‏‌باشی، هالای‏‌باشی، مورشود (مُرشد) بو آدلار فخری آدلاردان حساب اولونوردو. یاللی‌‏باشینا چوخ وقت آیاقچی، یعنی اوینایانلار جرگه‏‌سی‌نین آخیریندا دوران ایفاچی کُمک ائدیر. عادتاً یاللی‏نی تویون آخیریندا اویناییرلار. (عزیر حاجی‌‏بَی‏‌اوْفون «کور اوغلو»، مسلم ماقامایئوین »نرگیز«، جهانگیر جهانگیراوفون »آزاد اوپئرا«لاریندا، سلطان حاجی‏‌بَی‏‌اوفون »گلشن«) بالئتینده‏‌کی یاللی‏لار چوخ گئنیش مقیاسدا تانینمیش‏دیر.

نوشته شده توسط admin در شنبه, ۱۳ آذر ۱۴۰۰ ساعت ۹:۰۷ ق.ظ

دیدگاه


× 7 = شصت سه