روايت آيين‌هاي رمضاني در آذربايجان‌غربي بازخواني فرهنگ و معنويت

ماه مبارک رمضان در آذربايجان‌غربي جلوه‌اي ويژه دارد، ماهي که با فرا رسيدنش، مهرورزي، صله‌رحم و همدلي در ميان اقوام و اديان مختلف جان تازه‌اي مي‌گيرد و سفره‌هاي مهرباني در گوشه‌گوشه شهرها و روستاها گسترده مي‌شود.مردم اين ديار با الگو گرفتن از سيره علي بن ابي‌طالب، دست ياري به سوي محرومان دراز مي‌کنند و با حضور در مناطق کم‌برخوردار، سفره‌هاي افطار خود را در دل فقيرترين محله‌ها مي‌گسترانند تا جلوه‌اي از انسان‌دوستي و ايمان را به تصوير بکشند.همچنين همزمان با نزديک شدن اين ماه پربرکت، شهرها و روستاها رنگ و بوي معنويت مي‌گيرد و مردم با غبارروبي مساجد، مصلاها و خانه‌هاي خود، براي ميزباني از ماه ميهماني خدا آماده مي‌شوند و آيين‌هاي کهن خود را بار ديگر زنده مي‌کنند.
قاباخلاما؛ روزه‌داري پيشواز ماه رمضان
يکي از مهم‌ترين آيين‌هاي استقبال از ماه مبارک رمضان در آذربايجان غربي، قاباخلاما است. در اين رسم، مردم مؤمن 10روز يا چند روز پيش از آغاز ماه رمضان روزه مي‌گيرند و معتقدند اين کار پاداش معنوي بيشتري دارد.اين سنت ساليان سال است که در ميان مردم رواج دارد و نسل به نسل منتقل شده است. حتي کودکاني که هنوز به سن تکليف نرسيده‌اند، همراه والدين خود روزه مي‌گيرند تا از اين قافله معنوي عقب نمانند.
اوباشدانليق؛ آيين ماندگار سحرخيزي
اوباشدانليق يا سحري خوردن، از رسوم قديمي اين منطقه است که همچنان جايگاه خود را حفظ کرده است. در گذشته، زماني که خبري از زندگي ماشيني و ابزارهاي امروزي نبود، مناجات‌خوانان در کوچه‌ها و محله‌ها حضور پيدا مي‌کردند و با نواي دعا مردم را براي سحر بيدار مي‌کردند. در روستاها نيز همسايه‌ها با کوبيدن به ديوار، يکديگر را خبر مي‌کردند.حتي در برخي دوره‌ها، مردم با توجه به حرکت ستارگان زمان سحر را تشخيص مي‌دادند و يکديگر را آگاه مي‌ساختند. امروزه با پيشرفت علم و فناوري، ساعت، تلفن همراه و تلويزيون جايگزين اين روش‌ها شده‌اند اما اصل سحرخيزي همچنان در ميان مردم پابرجاست.بيشتر خانواده‌ها براي سحر غذاهاي مقوي مانند آبگوشت و غذاهاي محلي تهيه مي‌کنند تا توان روزه‌داري در طول روز افزايش يابد.
افطار سوفراسي؛ سفره‌هايي براي همدلي
سفره افطار در آذربايجان غربي از زيباترين جلوه‌هاي ماه رمضان است و مردم براي دعوت از آشنايان، دوستان و همسايگان از يکديگر سبقت مي‌گيرند. اين سنت حسنه از گذشته‌هاي دور رواج داشته و هنوز هم با همان شور و اشتياق ادامه دارد.سفره‌هاي افطاري را غذاهايي چون شيربرنج يا سوت آشي، خاگينه تهيه شده از عسل، خرما، باميه، کره محلي، عسل، آش يا سوپ و مهمتر از همه‌ اينها غذاي مقوي بنام‌ »تره« تشکيل مي‌دهد که اين غذا با آرد و شيره انگور و روغن حيواني تهيه مي‌شود البته غذاهاي معمول ديگري چون برنج، آبگوشت، انواع دلمه و ديگر خوراکي‌ها همچنان سفره افطار اهالي اين ديار را مزين و رنگين مي‌کند.خوراکي‌هايي مانند شيربرنج، خاگينه عسلي، خرما، باميه، کره محلي، عسل، آش، سوپ و غذاي سنتي »تره« زينت‌بخش اين سفره‌هاست. همچنين غذاهايي مانند برنج، آبگوشت و انواع دلمه نيز بر سر سفره‌ها ديده مي‌شود.
مناجات‌خواني؛ صداي خوش سحر
مناجات‌خواني از رسوم کهن اين ديار است که در گذشته نقش مهمي در بيدار کردن مردم براي سحر داشت. مناجات‌گويان با صلوات بر پيامبر (ص)، ذکر و دعا، فضاي معنوي خاصي در سحرگاهان ايجاد مي‌کردند. اين سنت نسل به نسل منتقل شده و هنوز هم در برخي روستاها و مناطق پابرجاست و نام خدا و پيامبر را در گوش مردم نجوا مي‌کند.
کبارخواني؛ سنت ديرينه اهل سنت
کبارخواني يا مناجات خواني از سنت‌هاي کهن اهل سنت در رمضان است و يک ساعت قبل از سحري ماموستاي محل يا يکي از اعضاي هيات امناي مسجد حدود 10 دقيقه اشعاري در مدح نبي مکرم اسلام (ص) يا با مضامين ديني از طريق بلندگوي مسجد مي‌خواند تا صدايش به گوش روزه داران برسد و ‌براي سحري آماده شوند.اين سنت کهن همچنان پا برجا مانده و ‌امروز در بيشتر مساجد اهل سنت شهري و روستايي استان برگزار مي‌شود،کبارخوانان با صدايي بلند و حزين اشعاري را در وصف خدا، رسول اکرم و اهل بيت (ع) مي‌خوانند.کبارخواني که گاه تا نيم ساعت ادامه دارد اعلاني براي بيدار کردن مردم براي سحري خوردن است البته ‌بعد از سحري خوردن در فاصله يک ساعت از کبارخواني اول، کبار مجددي بصورت چند دقيقه‌اي با همان مضمون خوانده مي‌شود که ‌مردم با شنيدن آن بايد از خوردن و آشاميدن دست بکشند و خود را براي اقامه نماز صبح آماده کنند.
نماز تراويح؛ عبادت شبانه اهل سنت
نماز تراويح از مهم‌ترين عبادت‌هاي اهل سنت در ماه رمضان است که پس از نماز عشا به صورت جماعت خوانده مي‌شود. نام ديگر نماز تراويح »قيام ماه مبارک رمضان« است که اهل سنت آن را در شب‌هاي اين ماه و ‌پس از نماز عشا در مساجد به صورت دسته جمعي و ‌در 10 يا 20 رکعت ادا مي‌کنند.اين نماز بصورت 2 رکعت به 2 رکعت اقامه مي‌شود و بين هر چهار رکعت استراحت کوتاهي وجود دارد تا ‌اين دعا را بخوانند»سبحان الله والحمدالله و لا اله الله والله اکبر« و بعد از اتمام نماز تراويح سه رکعت نماز »وتر« به صورت 2 رکعتي و ‌يک رکعتي خوانده مي‌شود.در نيمه اول ماه مبارک رمضان در اذکار آخر نماز تراويح امام مسجد با صدايي بلند و حزين به ماه رمضان به اين شيوه خوش آمد مي گويد: »مَرحباً اَيا شَهرَ رَمضانَ مرحباً، مرحباً اَياَ شهرَ الخَيرِ و البرک?ِ و الإحسانِ مَرحباً«.
خوراکي‌هاي رمضاني و نذري‌ها
زنان روستايي در ماه رمضان، انواع خوراکي‌ها و حلوا و شيريني‌ها را براي اهل خانه و مهمانان خود آماده مي‌کنند.چنانکه حلواي ماه رمضان به سبک خاصي با شيره انگور و روغن حيواني تهيه مي شود.پختن نوعي نان محلي با عنوان اپه (نوعي نان روغني) نيز در ماه رمضان در بين خانواده‌هاي روستايي آذربايجان غربي رواج دارد، اين نان علاوه بر مصرف در سر سفره خانواده‌ها، به نيت نذري و هديه به همديگر نيز داده مي‌شود.
کيسه مراد؛ پيوند نيت و ايمان
يکي از سنت هاي ديرين اين ماه که باقي مانده دوختن کيسه‌هاي کوچک مراد است، در آخرين جمعه ماه رمضان، هر يک از زنان و دختران يک تکه پارچه نو و پاک را با خود به مسجد مي‌برند، کيسه کوچکي را مي‌دوزند و تعدادي سکه پول به عنوان »کيسه ديبي« (ته‌کيسه) داخل آن مي‌اندازند که آن را مايه برکت و قبولي نيت هاي خود مي‌دانند.
عارافات آخشامي؛ روز زيارت اهل قبور
آخرين روز ماه رمضان که در بين مردم آذربايجان غربي به »عارافات آخشامي« شهرت دارد، روز زيارت اهل قبور است و مردم روستاها و شهرها در روز عرفه به طور دسته جمعي به زيارت اهل قبور مي‌روند و حلوا يا خرما و نقلي که با خود آورده‌اند در بين مردم پخش مي‌کنند.مردم در اين آئين قبرها را مي‌شويند و براي آمرزش روح درگذشتگان خود قرآن تلاوت مي‌کنند و فاتحه مي‌خوانند همچنين در اين روز بزرگان خانواده ميزان فطريه افراد را از قوت سالانه يا از درآمد خود جدا مي‌کنند و به نيازمندان مي‌دهند.در برخي از مناطق روستايي و شهري آذربايجان غربي در روز پاياني ماه رمضان بعد از اداي فريضه مغرب و عشا، آيين خداحافظي ماه رمضان برگزار مي شود که اين آيين شامل نمازهاي مستحبي و دعاهاست.
رمضان؛ ميراث همدلي و معنويت در آذربايجان‌غربي
به گزارش آرازآذربايجان به نقل از ايرنا، آيين‌ها و سنت‌هاي ماه مبارک رمضان در آذربايجان‌غربي تنها جلوه‌اي از عبادت فردي نيست، بلکه نمادي روشن از همبستگي اجتماعي، نوع‌دوستي و پايبندي به ارزش‌هاي ديني است. مردمي که در اين ماه، با ساده‌زيستي و مهرباني، دل‌هاي خود را به يکديگر نزديک‌تر مي‌کنند و معناي واقعي همدلي را به نمايش مي‌گذارند.اين آيين‌ها که ريشه در باورهاي مذهبي و فرهنگ بومي دارد، نسل به نسل منتقل شده و همچنان با همان شور و اخلاص گذشته برگزار مي‌شود.
از سفره‌هاي افطاري ساده در مناطق محروم گرفته تا مناجات‌هاي سحرگاهي و مراسم پاياني ماه، همگي نشان‌دهنده پيوند عميق مردم با آموزه‌هاي اخلاقي و سيره بزرگان دين، به‌ويژه علي بن ابي‌طالب است.
ماه رمضان در اين ديار، فرصتي براي بازنگري در سبک زندگي، تقويت روحيه مسئوليت‌پذيري اجتماعي و گسترش فرهنگ بخشش و مهرباني است؛ فرصتي که هر سال با استقبال گسترده مردم همراه مي‌شود و جامعه را به سوي آرامش، وحدت و معنويت بيشتر سوق مي‌دهد.استمرار اين سنت‌هاي ارزشمند، نه‌تنها حافظ هويت فرهنگي و ديني منطقه است، بلکه الگويي ماندگار از همزيستي مسالمت‌آميز، احترام متقابل و مشارکت اجتماعي به شمار مي‌رود؛ الگويي که ماه رمضان را به نقطه اوج همدلي و معنويت در آذربايجان‌غربي تبديل کرده است.