کشاورزي سنتي بلاي جان درياچه اروميه

سه دهه است نام آذربايجان‌غربي با تنش آبي و سرنوشت مبهم درياچه اروميه گره خورده است؛ بحراني که تغييرات اقليمي و کاهش بارندگي در سال‌هاي اخير نقش مهمي در تشديد آن دارند، اما واقعيت انکارناپذير اين است که بخش بزرگي از چالش موجود، حاصل الگوي نادرست مصرف آب در بخش کشاورزي است؛ بخشي که همچنان در بسياري از نقاط کشور، به‌ويژه در حوضه آبريز درياچه اروميه، بر پايه روش‌هاي سنتي، کم‌بازده و تجربه‌محور اداره مي‌شود.
کارشناسان براين باورند که بيش از 90 درصد مصرف آب آذربايجان‌غربي به خصوص حوضه آبريز درياچه اروميه در بخش کشاورزي انجام مي‌گيرد ولي سهم اين بخش در بهره‌وري آب همچنان پايين است. تداوم آبياري غرقابي، اصرار بر کشت محصولات پرآب‌بر و مقاومت در برابر به‌کارگيري فناوري‌هاي نوين، فشار بي‌سابقه‌اي بر منابع آب سطحي و زيرزميني وارد کرده است؛ فشاري که پيامد آن، افت متوسط 18 سانتي‌متري تراز آبخوان‌ها و تشديد بحران درياچه اروميه بوده است.
درياچه اروميه امروز تنها يک پهنه آبي در شمال‌غرب کشور نيست، بلکه احياي آن به آزموني در مديريت منابع آبي و اصلاح الگوي کشت تبديل شده است. امروز بخش عمده‌اي از رودخانه‌هاي منتهي به اين درياچه يا به‌طور کامل مهار شده‌اند يا آب آن‌ها پيش از رسيدن به پيکره اصلي درياچه در اراضي کشاورزي مصرف مي‌شود؛ آن هم با روش‌هايي که نرخ هدررفت آب در آن‌ها بسيار بالاست.
اين در حالي است که کارشناسان بارها تأکيد کرده‌اند بدون اصلاح ساختار کشاورزي، هيچ برنامه‌اي براي احياي درياچه اروميه به نتيجه نخواهد رسيد.يکي از ريشه‌هاي اصلي اين وضعيت، شکاف عميق ميان کشاورزي سنتي و کشاورزي دانش‌بنيان در کشور است. در بسياري از مناطق، تصميم‌گيري‌ها همچنان بر اساس تجربه‌هاي نسل‌هاي گذشته انجام مي‌شود و دانش روز، آموزش‌هاي فني و داده‌هاي علمي جايگاه چنداني در مديريت مزرعه ندارد.
پايين بودن سطح آموزش، ضعف نظام ترويج کشاورزي و نبود مشوق‌هاي مؤثر، باعث شده فناوري‌هايي مانند آبياري نوين، کشت‌هاي گلخانه‌اي يا الگوهاي کم‌مصرف، با وجود اثبات کارآمدي، به‌صورت محدود و پراکنده اجرا شوند.
پيامدهاي ادامه اين روند تنها به محيط‌زيست محدود نمي‌ماند. افت منابع آب زيرزميني، شور شدن خاک‌ها، کاهش بهره‌وري مزارع و افزايش هزينه توليد، در نهايت معيشت کشاورزان را نيز با تهديد جدي مواجه کرده است.به بيان ديگر، کشاورزي سنتي که روزگاري ضامن امنيت غذايي بود، امروز در صورت ادامه وضعيت موجود، مي‌تواند خود به عاملي براي ناامني غذايي و تشديد مهاجرت روستايي تبديل شود.
کشاورزي بدون اصلاح الگوي بهره‌برداري؛ مانعي براي حفظ منابع
عضو هيات علمي مرکز تحقيقات کشاورزي و منابع طبيعي آذربايجان‌غربي گفت: کشاورزي بدون اصلاح الگوي بهره‌برداري و تداوم روند فعلي آن مي‌تواند منجر به فشار بيشتر بر منابع طبيعي، به‌ويژه ذخاير آبي و خاکي استان شود.
نويد کارگر ده‌بيدي افزود: افزايش سطح کشت و تعداد بهره‌برداران اگر همراه با مديريت بهينه منابع، کاهش مصرف آب و نهاده‌هاي شيميايي و افزايش بازده اقتصادي نباشد، مي‌تواند منجر به فشار بيشتر بر منابع طبيعي، به‌ويژه ذخاير آبي و خاکي استان شود.
وي ادامه داد: تداوم روند فعلي بدون اصلاح الگوي بهره‌برداري مي‌تواند تهديداتي جدي همچون کاهش سطح آب‌هاي زيرزميني، فرسايش خاک، تخريب تنوع زيستي و آلودگي ناشي از مصرف بي‌رويه سموم و کودهاي شيميايي را به همراه داشته باشد.اين محقق يادآور شد: نياز به مديريت تخصصي و راهبردي در تمام عرصه‌ها، به‌ويژه در حفظ و احياي ذخاير استراتژيک آب، در شرايط کنوني بيش از پيش احساس مي‌شود.
وي گفت: بر اساس آمار منتشرشده، سطح زير کشت محصولات زراعي و باغي در استان افزايش يافته و توسعه فعاليت‌هاي دامپروري نيز روند رو به رشدي دارد و اين رشد فقط جنبه فيزيکي و کمي دارد و به معناي بهبود بهره‌وري يا دستيابي به توسعه پايدار نيست.
کارگر ده‌بيدي خاطرنشان کرد: آذربايجان‌غربي به دليل تنوع اقليمي و موقعيت ژئوپليتيکي خاص، ظرفيت بالايي در توليد محصولات متنوع کشاورزي دارد و در اين زمينه جايگاه خوبي به عنوان يکي از ارکان اصلي اقتصاد کشاورزي ايران کسب کرده ولي نبايد اين موضوع رويکرد افزايش بهره‌وري را دستخوش تغيير کند.
وي ادامه داد: راهبرد پيشنهادي براي آنکه رشد فعلي به موفقيتي پايدار و قابل اتکا در حوزه توسعه اقتصادي و امنيت غذايي کشور تبديل شود اين است که بايد رويکرد افزايش بهره‌وري به جاي توسعه کمي صرف در دستور کار قرار گيرد.
اين محقق ملزومات اين موضوع را ارتقاء کارايي مصرف آب از طريق توسعه سامانه‌هاي نوين آبياري، کاهش وابستگي به نهاده‌هاي شيميايي و جايگزيني با روش‌هاي سازگار با محيط‌زيست، انتقال فناوري‌هاي نوين کشاورزي و دانش فني به بهره‌برداران، ترويج فرهنگ بهره‌برداري پايدار و مسئولانه از منابع بيان کرد.
وي بيان کرد: نقش مراکز تحقيقاتي، دانشگاه‌ها و کارشناسان بخش کشاورزي در اين فرآيند حياتي است و تنها با پيوند ميان يافته‌هاي علمي و عمل ميداني مي‌توان چشم‌اندازي روشن براي حفظ مواهب طبيعي استان ترسيم کرد.
کشاورزي سنتي بلاي جان درياچه اروميه
رييس مرکز تحقيقات و آموزش جهاد کشاورزي و منابع طبيعي آذربايجان غربي و ناظر علمي اجراي الگوي کشت در استان با اظهار اميدواري نسبت به احياي مجدد درياچه اروميه در اين زمينه معتقد است که کشاورزي به شيوه سنتي نقش نقش نخست در بحران درياچه اروميه دارد.
اسماعيل عليزاده براين باور است که در اين زمينه نبايد از ساير عوامل دخيل در اين موضوع چشم پوشي کرد چرا که از کل حق آبه برداشتي توسط بخش کشاورزي فقط 50 درصد به آنان تعلق مي‌گيرد.
وي اضافه کرد: کاهش بارندگي‌ها در دهه هاي اخير، احداث سدهاي متعدد روي رودخانه هاي منتهي به درياچه اروميه برداشت بي رويه از آب‌هاي سطحي و زيرزميني براي مصارف مختلف، کشت محصولات پر آب بر، افزايش جمعيت و فشار برمنابع آبي، خرده مالکي، حفر چاه‌هاي غير مجاز، اجراي پروژه هاي عمراني مثل پل ميانگذر درياچه اروميه و مديريت نادرست منابع آبي در اين زمينه نقش آفريني کرده‌اند.
عليزاده اضافه کرد: مرکز تحقيقات براي عبور از کشاورزي سنتي برنامه‌هاي متعددي دارد و محققان مرکز همواره آماده ارائه يافته هاي تحقيقاتي خود به کشاروزان هستند؛ کشت محصولات کم آب بر و کشت جايگزين از جمله مواردي هستند که در اين مرکز روي آنها مطالعه شده و تا با جايگزيني حذف باغ‌هاي با عمر بالا و ارائه پايه‌هاي رويشي بهره وري در باغها را افزايش دهيم.رييس مرکز تحقيقات و آموزش جهاد کشاورزي و منابع طبيعي آذربايجان غربي اظهار کرد: هر چند اين استان در رديف استان‌هاي سردسير کشور است ولي بايد براي بهره برداري از منابع آبي برنامه داشته باشيم.
وي با اشاره به اصلاح و جايگزيني باغات قديمي ادامه داد: اين برنامه بايد به صورت مستمر پيگيري شود و هم اکنوني ارقام خوبي براي اين مواقع بحراني توسط محققان اين مرکز تعريف شده که کاشت درختان گردو و بادام از جمله اين برنامه هاي مطالعه شده است.
عليزاده با بيان اينکه مي‌توان از درختان کم آب بر در حوضه آابريز درياچه اروميه استفاده کرد: افزود: استفاده از گياهان مقاوم به شوري نيز از موارديست که نبايد فراموش شود.وي کشت فراسرزميني را هم در اين باره بسيار کارساز بيان کرد و خاطرنشان کرد: حذف کشت چغندر در حوضه آبريز درياچه اروميه با انتقال کشت به مکان‌هاي ديگر مي‌تواند کمک بسياري به بهره وري آب داشته باشد.
تراز سطح آبخوان‌هاي آذربايجان غربي 18 سانتيمتر کاهش يافت
مديرعامل شرکت آب منطقه اي آذربايجان غربي گفت: تراز سطح آبخوان‌هاي استان با استمرار خشکسالي ها با 18 سانتيمتر کاهش نسبت به سال قبل مواجه است.
مجيد رستگاري در خصوص وضعيت دشت‌هاي بحراني استان از نظر افت سطح آب زيرزميني افزود: در دشت‌هاي سلماس، قالقاچي و کهريز که به عنوان دشت‌هاي ممنومه - بحراني از نظر وضعيت توسعه بهره برداري منظور شدند، هم اکنون با متوسط منفي 40 سانتي متر افت نسبت به سال آبي قبل، وضعيت عادي بوده ولي در صورت تداوم خشکسالي انتظار مي‌رود تراز سطح آب اين دشت نيز با افت بيشتري مواجه شود.
رستگاري تاکيد کرد: با توجه به اينکه مديريت بهره برداري از منابع آبي سدهاي مخزني همواره با اولويت تأمين مطمئن مصارف آب شرب صورت مي‌گيرد لذا در صورت ادامه روند خشکسالي و کاهش آوردها در سال‌هاي آينده تأمين مطمئن مصارف آب شرب با کاهش و يا عدم تأمين مصارف ساير بخش‌ها از جمله کشاورزي صورت خواهد پذيرفت.
مصرف بي رويه آب در بخش کشاورزي بزرگترين چالش آذربايجان‌غربي
وي با اشاره به بزرگ‌ترين چالش استان در مديريت مصرف آب، گفت: مصرف بي رويه آب در بخش کشاورزي( بين 70 تا 90 درصد منابع آب استان)، تبديل کاربري اراضي از ديم به آبي، از زراعي به باغي و توسعه اراضي کشاورزي، بزرگترين چالش استان در بخش منابع آب است که نمود و تبعات منفي آن را مي‌توان در خشک شدن درياچه اروميه و تالاب‌هاي استان و همچنين افت شديد آبخوان‌ها و کاهش تراز آب‌هاي زيرزميني مشاهده کرد.
مديرعامل شرکت آب منطقه اي استان بيان کرد: در راستاي کاهش مصرف آب هاي زيرزميني اين شرکت نيز همگام با ساير استان ها در کشور اقدام به اجراي طرح تعادل بخشي منابع آب در استان کرده است.
از مهمترين پروژه هاي اين طرح مي توان به بکارگيري اکيپ‌هاي گشت و بازرسي منابع آب جهت نظارت و کنترل و جلوگيري از بروز تخلف در حوزه منابع آب، تعديل و کاهش ميزان آب مصرفي در بخش کشاورزي با عنوان تعديل پروانه‌هاي کشاورزي، پر و مسلوب المنفعه کردن چاه‌هاي غير مجاز کشاورزي، جلوگيري از حفر چاه غير مجاز، جلوگيري از اضافه برداشت چاه‌هاي مجاز، نصب کنتورهاي هوشمند آب و برق، توقيف و حمل به پارکينگ و جلوگيري از فعاليت دستگاه‌هاي حفاري غير مجاز چاه آب و غيره اشاره کرد.
پنج محصول کشاورزي 76 درصد آب کشاورزي در حوضه آبخير درياچه اروميه را مي بلعند
رييس اداره تالاب‌هاي اداره کل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي نيز در اين زمينه معتقد است که بايد مصرف آب در بخش کشاورزي حوضه آبريز درياچه اروميه مديريت شود و اين موضوع جز با همکاري، توجيه و فرهنگ سازي براي جوامع محلي و ذينفعان امکان پذير نيست.
اميد بنابي با بيان اينکه با خشک شدن بخشي از درياچه اروميه تالاب‌هاي اقماري دچار صدمه و آسيب مي شوند افزود: پنج محصول يونجه، گندم، چغندر قند، سيب درختي و انگور محصولات پر آب بر هستند که در حوضه آبريز درياچه اروميه کشت مي شود.وي با تاييد اينکه 90 درصد آب در اين پهنه توسط بخش کشاورزي مصرف مي شود، اظهار کرد: 76 درصد منابع آبي توسط اين پنج محصول به نوعي بي رويه استفاده مي شود.
بنابي ادامه داد: يونجه 18 درصد سطح زير کشت و 32 درصد آب مصرفي، سيب با 15 درصد سطح زير کشت و 17 درصد مصرف آب، چغندر قند با پنج درصد اراضي حوضه آبريز درياچه اروميه و هشت درصد مصرف آب، گندم 12 درصد مصرف آب کشاورزي با 26 درصد سطح زير کشت و انگور 14 درصد سطح زير کشت با هشت درصد مصرف آب کشاورزي، بيشترين ميزان مصرف را در سه استان آذربايجان غربي، آذربايجان شرقي و کردستان به خود اختصاص داده اند.
به گزارش آرازآذربايجان به نقل از ايرنا، آنچه از مجموعه شواهد، آمارهاي رسمي و ديدگاه‌هاي کارشناسي برمي‌آيد، نشان مي‌دهد بحران آب در آذربايجان‌غربي علاوه بر خشکسالي به مديريت ناپايدار مصرف آب، به‌ويژه در بخش کشاورزي نيز مربوط است.
استمرار روش‌هاي سنتي، توسعه کمي سطح زير کشت بدون توجه به بهره‌وري و غفلت از ظرفيت‌هاي علمي و فناورانه، منابع آبي استان و در رأس آن درياچه اروميه را به نقطه‌اي شکننده رسانده است؛ نقطه‌اي که افت محسوس آبخوان‌ها و کاهش حقابه‌ها تنها بخشي از پيامدهاي آن است.در اين ميان، هشدار کارشناسان و مسئولان حوزه آب و کشاورزي بر يک محور واحد متمرکز است؛ اصلاح الگوي کشت و بهره‌برداري از آب، ديگر يک انتخاب نيست، بلکه ضرورتي اجتناب‌ناپذير براي حفظ محيط‌زيست، امنيت غذايي و معيشت کشاورزان به شمار مي‌رود.
تجربه درياچه اروميه نشان داده که بدون گذار واقعي از کشاورزي سنتي به کشاورزي بهره‌ور و دانش‌بنيان، هيچ برنامه احيا يا مديريت منابع آب به نتيجه مطلوب نخواهد رسيد.
از اين رو، آينده آذربايجان‌غربي و سرنوشت درياچه اروميه به تصميماتي گره خورده است که امروز اتخاذ مي‌شوند؛ تصميماتي که اگر با شجاعت، پشتوانه علمي و همراهي بهره‌برداران اجرايي شوند، مي‌توانند مسير توسعه‌اي پايدار را هموار کنند، اما تداوم وضعيت موجود در بخش کشاورزي، هزينه‌اي به‌مراتب سنگين‌تر از اصلاحات ساختاري بر استان و کشور تحميل خواهد کرد.
تجربه آذربايجان‌غربي و درياچه اروميه يک هشدار جدي براي کل کشور است؛ هشداري که نشان مي‌دهد ادامه کشاورزي سنتي در شرايط فعلي به پاشنه آشيل امنيت آبي تبديل خواهد شد.