چالش‌هاي کتاب کودک در عصر ديجيتال وقتي صفحه نمايش با کتاب رقابت مي‌کند

مطالعه و کتاب در زندگي کودکان و نوجوانان امروز با چالش‌هاي جديدي مواجه است. تغيير سبک زندگي، دسترسي آسان به محتواي ديجيتال و رسانه‌هاي تصويري، سهم توجه به کتاب را کاهش داده و پرسش‌هاي جدي درباره جايگاه مطالعه در تربيت و رشد فکري نسل جديد ايجاد کرده است. اين تغييرات نه تنها بر ميزان خواندن، بلکه بر کيفيت تعامل کودکان با متن و محتوا نيز تأثير گذاشته و روند شکل‌گيري مهارت‌هاي شناختي و عاطفي آن‌ها را دچار تحول کرده است.
در اين شرايط، پرسش اساسي اين است که چگونه مي‌توان توجه کودکان به کتاب را جلب کرد و مطالعه را به بخشي از زندگي روزمره آن‌ها تبديل نمود. اهميت اين مسئله فقط محدود به خانواده‌ها نيست؛ مدارس، ناشران و نهادهاي فرهنگي نيز نقش تعيين‌کننده‌اي در اين مسير دارند. تحقيقات نشان مي‌دهد که ايجاد تجربه‌هاي جذاب و متفاوت، تنوع در قالب کتاب و داستان و توجه به جنبه‌هاي روانشناختي و شناختي مخاطب، مي‌تواند اثرگذاري مطالعه را افزايش دهد.
همچنين، روند نشر کتاب کودک در سال‌هاي اخير با تحولات اجتماعي و اقتصادي گره خورده است. توليد کتاب‌هاي با کيفيت، دسترسي مناسب و متنوع و توجه به نيازهاي مختلف مخاطب، از جمله مسائل کليدي است که ناشران و فعالان اين حوزه با آن روبرو هستند. پرسش‌هاي مهمي که در اين زمينه مطرح مي‌شود عبارتند از: چگونه مي‌توان مطالعه را در ميان رقابت با رسانه‌هاي ديجيتال و سرگرمي‌هاي سريع، جذاب نگه داشت؟ نقش خانواده و مدرسه در شکل‌دهي عادت‌هاي مطالعه چيست؟ و ناشران چگونه مي‌توانند محصولات خود را به گونه‌اي عرضه کنند که هم از نظر محتوايي و هم از نظر شکل و طراحي، کودک را درگير کند؟
در همين راستا با سيد علي آل صاحب فصول، يکي از مسئولان انتشارات نوشته گفت‌وگو کرده‌ايم که در ادامه مشروح اين گفت‌وگو را مي‌خوانيد.
از سابقه فعاليت‌تان در حوزه کتاب بفرماييد.
صاحب فصول: اگر بخواهم درباره خودم بگويم، از سال 52 تا امروز در کار کتاب بوده‌ام؛ اما اگر منظور انتشارات باشد، از سال 82تا الان فعال است.
چه شد که به سمت انتشارات رفتيد؟ آيا اين يک علاقه شخصي بود و به نظرتان انتخاب خوبي بوده است؟
صاحب فصول: بالاخره هر کسي بر اساس علايقش کاري را دوست دارد و انجام مي‌دهد. علاقه و انگيزه شخصي نقش اصلي را داشته است.
تا به حال پيش نيامده پشيمان شويد و بگوييد کاش کار ديگري مي‌کرديد؟
صاحب فصول: نه، هيچ‌وقت اين حس را نداشته‌ام. ببينيد، اينکه پول بيشتري باشد، در بسياري از شغل‌ها اين‌طور است، نه فقط شغل ما. من اين کار را انتخاب کردم چون دوستش داشتم.
اشتياق مردم به کتاب از سال 52 تاکنون چگونه تغيير کرده است؟ مطالعه بيشتر شده يا کمتر؟
صاحب فصول: به نظر مي‌رسد ميزان مطالعه به دلايل مختلف خيلي کمتر شده است.
منظور از مطالعه، شامل انواع مطالعه از جمله کتاب صوتي هم مي‌شود. از اين نظر چه تغييراتي مشاهده کرده‌ايد؟
صاحب فصول: بله، از اين نظر اگر حساب کنيم ممکن است وضعيت چندان بد نباشد، چون مردم مطالعه مي‌کنند، منتها مطالعه‌شان بيشتر گوش‌دادني است. اين هم نوعي خواندن است که ما مجبوريم به آن توجه بيشتري کنيم. البته من آمار دقيقي ندارم. به طور کلي علاقه به کتاب کاغذي کمتر شده است.
حوزه اصلي انتشار کتاب‌هاي شما چيست؟ در سايتتان بيشتر آثار تعليمي و آموزشي ديده مي‌شود.
صاحب فصول: ما وقتي اين انتشارات را تأسيس کرديم، با اين هدف بود که آينده ايران را چه‌طور شکل دهيم. چون بزرگ‌ترها ديگر شکل گرفته‌اند، تصميم گرفتيم کتاب‌هاي خواندني براي بچه‌ها و کتاب‌هاي مناسب تربيت کودکان براي پدر و مادرها، معلمان، مربيان و مديران تعليم و تربيت چاپ کنيم؛ همچنين کتاب‌هايي در حوزه روان‌شناسي.
يعني تمرکز اصلي شما بر کودک است، ولي مخاطب آن تنها کودک نيست، بلکه کساني هستند که با کودکان کار دارند.
صاحب فصول: بله، دقيقاً همين‌طور است.
به نظرتان در حوزه‌اي که وارد شديد، چقدر موفق بوده‌ايد؟ از نظر فروش يا اشتياق بچه‌ها و مشاوران. آيا در طول کار تغيير رويکرد هم داشته‌ايد؟
صاحب فصول: ما فعلاً روي کتاب‌هاي چاپي و کاغذي تمرکز کرده‌ايم. در بخش ديگري هم وارد شديم که بازي‌هاي روان‌شناسانه براي بچه‌هاست و در آن تنوع ايجاد کرده‌ايم. اما به سمت کتاب‌هاي صوتي يا نسخه‌هاي غيرچاپي و الکترونيک نرفته‌ايم. البته بخشي از کتاب‌هايمان را به مؤسساتي واگذار کرده‌ايم که نسخه PDF مي‌فروشند، اما خودمان مستقيم وارد اين حوزه نشده‌ايم.
در مواجهه کودکان با شبکه‌هاي اجتماعي، چطور مي‌توان کتاب را براي آن‌ها جذاب نگه داشت؟
صاحب فصول: اين موضوع نياز به آموزش پدر و مادر دارد. آن‌ها بايد برنامه‌ريزي کنند و گوشي را فقط براي سرگرم‌کردن بچه به دستش ندهند. مردم ما عادت کرده‌اند بچه را سرگرم کنند تا به کارهاي خودشان برسند، درحالي‌که بايد با بچه کار کنند. در کشورهاي ديگر هم تا يک سني اصلاً موبايل يا تلويزيون نمي‌دهند، بعد از آن هم زمان استفاده محدود است. آن‌ها برنامه دارند و بچه‌ها عادت مطالعه پيدا مي‌کنند. ما هم نمي‌توانيم فشار بياوريم که حتماً کاغذي بخوانند، اما براي سلامت کودکان، والدين بايد مراقب باشند و ناشر هم بايد انواع کتاب‌هاي جذاب و روانشناختي توليد کند. در ايران در اين زمينه ضعف داريم، ولي اکنون توجه بيشتري مي‌شود و کتاب‌هاي خواندني خوبي توليد شده‌اند.
ويراستاري و طراحي جلد چقدر در جذب کودک اهميت دارد؟
صاحب فصول: خيلي زياد. وقتي پشت ويترين رد مي‌شويد، اگر طرح جلد جذاب باشد نگاهتان جلب مي‌شود، اگر نباشد، رد مي‌شويد. طراحي مناسب و روانشناسي آن بسيار مهم است.
آيا کتاب مي‌تواند به جاي متن، بيشتر تصوير داشته باشد؟
صاحب فصول: بله، بعضي کتاب‌ها همين‌طور هستند. برخي بچه‌ها به دليل مشکلات يا ويژگي‌هاي شخصيتي، تحمل خواندن زياد ندارند و تصوير برايشان کارسازتر است. اين را پدر و مادر يا مربي تشخيص مي‌دهد.
درباره رويدادهاي مرتبط با کتاب کودک چه نظري داريد؟ چه نوع رويدادهايي براي ترويج کتاب کودک مناسب‌تر است؟
صاحب فصول: رويدادها و مناسبت‌ها مي‌توانند انگيزه و هيجان مطالعه را افزايش دهند. مثلاً اگر در عيد نوروز يا مناسبت‌هاي اين چنيني خانواده‌ها و رسانه‌ها به استقبال کتاب بروند، کودکان با شور و شوق بيشتري با کتاب آشنا مي‌شوند. نمايشگاه‌ها، مسابقات کتابخواني و حتي نمايش‌هايي که از کتاب‌ها اقتباس شده باشند، فرصت‌هاي بسيار خوبي براي جذب کودکان به مطالعه هستند. چنين برنامه‌هايي نه تنها اشتياق اوليه را ايجاد مي‌کنند، بلکه باعث مي‌شوند کودک تجربه‌هاي مثبت و لذت‌بخش با کتاب داشته باشد، که اثر بلندمدت روي علاقه او به مطالعه خواهد داشت.
يعني اين رويدادها مي‌توانند عادت کتاب‌خواندن را تثبيت کنند؟
صاحب فصول: بله. وقتي کودک تجربه لذت‌بخش از کتاب و مطالعه داشته باشد، خودش به سمت آن گرايش پيدا مي‌کند. به همين دليل لازم است رويدادها متنوع، جذاب و مرتبط با دنياي کودکان باشد و والدين و مدارس از آن حمايت کنند. حتي نمايش‌ها و مسابقات مي‌توانند باعث شوند کودک درگير داستان شود و اين ارتباط عاطفي با کتاب، در آينده تبديل به عادت مطالعه شود.
توصيه شما به خانواده‌ها براي کتاب‌خوان کردن کودکان چيست؟
صاحب فصول: پدر و مادر بايد خودشان کتاب بخوانند. وقتي بچه ببيند والدين کتاب مي‌خوانند، خودش هم کتاب‌خوان مي‌شود. اين موضوع فقط به خواندن محدود نمي‌شود، بلکه به ايجاد فرهنگي در خانه کمک مي‌کند که مطالعه جز عادات روزانه باشد. والدين مي‌توانند برنامه‌ريزي مشخصي داشته باشند؛ مثلاً هر شب ساعت ? همه چيز تعطيل شود و خانواده دور هم کتاب بخوانند. اين کار علاوه بر تقويت عادت مطالعه، به ايجاد تعامل خانوادگي مثبت، گفت‌وگوهاي مفيد و پرورش تفکر خلاق در کودک کمک مي‌کند. عادت کتاب‌خواندن بايد از خانه شروع شود و والدين نقش الگو را بر عهده دارند.
نقش مدرسه در اين زمينه چيست؟
صاحب فصول: مدارس بايد محيطي غني از کتاب و منابع مطالعه فراهم کنند. کتابخانه‌هاي مجهز و متنوع، معلمان فعال و برنامه‌هاي منظم مي‌توانند کودکان را به مطالعه ترغيب کنند. معلمان مي‌توانند بچه‌ها را به کتابخانه ببرند، مسئله‌ها را طوري مطرح کنند که کودکان براي يافتن پاسخ به کتاب‌ها مراجعه کنند، يا گاهي کلاس‌ها را مستقيماً در کتابخانه برگزار کنند. اين کار باعث مي‌شود مطالعه به يک عادت روزانه و طبيعي تبديل شود و نه يک فعاليت اجباري. نقش مدرسه مکمل نقش خانواده است و هر چه اين دو هماهنگ‌تر عمل کنند، اثرگذاري بيشتر مي‌شود.
به گزارش آرازآذربايجان به نقل از ايمنا، در نهايت، توجه خانواده و مدرسه به همراه برنامه‌ريزي و ايجاد فرصت‌هاي جذاب براي کودکان، نقش بسيار کليدي در پرورش نسل کتاب‌خوان دارد.
.Arazazarbaiijan.farhangi@gmail.com