وقتي مدرسه هست اما آموزش نه

اکنون نظام آموزشي کشور با پديده‌اي تلخ و نگران‌کننده مواجه است؛ وضعيتي که در آن مدرسه، مدير و دانش‌آموز حضور دارند، اما کيفيت آموزشي آن‌گونه که انتظار مي‌رود، محقق نمي‌شود.
عليرغم تلاش‌ها و زحمات معلمان و مديران مدارس، خروجي سيستم آموزشي با استانداردهاي مورد انتظار فاصله معناداري دارد. مهدي نويدادهم، مشاور وزير آموزش‌وپرورش، خردادماه امسال با اشاره به وضعيت نمرات آزمون‌هاي نهايي، نسبت به افت تحصيلي هشدار داد و اعلام کرد: در آزمون‌هاي نهايي، نمرات دانش‌آموزان عمدتاً بين 8 تا 10 است و ميانگين کشوري نيز در همين بازه قرار دارد؛ وضعيتي که به گفته او فقط زنگ خطر نيست، بلکه خودِ خطر است. وي همچنين با استناد به نتايج آزمون‌هاي بين‌المللي تيمز و پرلز تأکيد کرده است که حدود 40 درصد از دانش‌آموزان دوره ابتدايي کشور، مهارت‌هاي پايه‌اي خواندن و نوشتن را به حد استاندارد ندارند؛ آماري که نشان‌دهنده ضعف جدي در بنيان‌هاي يادگيري است.
بازتاب افت تحصيلي در آزمون‌هاي تخصصي و آمارهاي جهاني
نمونه ديگري از اين وضعيت، نمرات رياضي دانش‌آموزان شرکت‌کننده در آزمون دانشگاه صنعتي شريف در سال گذشته است؛ جايي که ميانگين نمرات حدود 6 يا 7 گزارش شد و بازتاب گسترده‌اي در رسانه‌ها داشت. افزون بر اين، آمارهاي بين‌المللي نيز مؤيد آن است که وضعيت تحصيلي دانش‌آموزان ايراني با چالش‌هاي جدي روبه‌روست. وزير آموزش‌وپرورش نيز وجود افت تحصيلي در نظام آموزشي کشور را تأييد مي‌کند. به گفته وي، نخستين دليل اين وضعيت به عوامل ساختاري و سياست‌گذاري‌هاي کلان بازمي‌گردد. يکي از مهم‌ترين دلايل افت تحصيلي، شکاف ميان برنامه‌هاي درسي و نيازهاي زمانه است. وزير آموزش‌وپرورش معتقد است برنامه درسي کنوني بيش از حد مبتني بر محفوظات بوده و فاصله معناداري با نيازهاي واقعي بازار کار و مهارت‌هاي زندگي در قرن بيست‌ويکم دارد؛ مسئله‌اي که به کاهش انگيزه دروني دانش‌آموزان منجر مي‌شود. با وجود اين انتقادات، وزير آموزش‌وپرورش با استناد به آمارها تأکيد مي‌کند که در حوزه آموزش عمومي، روندي رو به رشد مشاهده مي‌شود. به گفته کاظمي، اگر ميانگين نمرات آزمون‌هاي نهايي يا کل يک دوره تحصيلي براساس جدول 20 برنامه هفتم توسعه بررسي شود، آمارها نشان مي‌دهد ميانگين نمرات نهايي پايه دوازدهم نظري در سال 1403 نسبت به سال 1402 حدود 58 درصد افزايش داشته است.
افت معدل، الزاماً افت يادگيري نيست
در همين زمينه، علي محبي، رئيس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، با تأکيد بر لزوم تفکيک مفاهيم گفت: کاهش يا افزايش معدل نهايي، لزوماً به معناي افت يا رشد سطح مهارت دانش‌آموزان نيست، بلکه اين تغيير بيشتر نتيجه اصلاحات در نظام ارزشيابي آموزشي، استانداردسازي آزمون‌ها و افزايش سخت‌گيري در فرآيند سنجش است. به گفته رئيس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، با توجه به اينکه آزمون‌هاي نهايي امروز مبناي رتبه‌بندي براي ورود به دانشگاه‌ها و رشته‌هاي تحصيلي قرار گرفته‌اند، طبيعي است که طراحي سؤالات و شيوه ارزيابي به سمت تمايزدهي دقيق‌تر حرکت کند؛ تغييري که در کوتاه‌مدت مي‌تواند به کاهش ميانگين نمرات منجر شود. وي با اشاره به تفاوت شرايط فعلي با سال‌هاي گذشته افزود: در گذشته، آزمون‌ها ساده‌تر بود و تصحيح اوراق اغلب توسط يک معلم انجام مي‌شد، اما امروز هر برگه امتحاني توسط دو يا چند معلم بررسي و کنترل مي‌شود. اين افزايش دقت در ارزيابي ممکن است معدل‌ها را کاهش دهد، اما در بلندمدت به افزايش عدالت آموزشي و ارتقاي کيفيت سنجش منجر خواهد شد. به اعتقاد کارشناسان آموزشي، همين تغيير در فرآيند تصحيح موجب شده نمره نهايي بيش از گذشته به توان واقعي دانش‌آموز نزديک شود؛ موضوعي که اگرچه در کوتاه‌مدت واکنش‌هايي را به دنبال داشته، اما از منظر آموزشي يک اصلاح ساختاري محسوب مي‌شود. رئيس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش همچنين با اشاره به افزايش نگراني خانواده‌ها تصريح کرد: تا پيش از اين، امتحانات نهايي تأثير قطعي در سرنوشت تحصيلي دانش‌آموزان نداشت، اما اکنون به‌صورت مستقيم در آينده آن‌ها اثرگذار است. در چنين شرايطي، طبيعي است که اضطراب دانش‌آموزان و خانواده‌ها افزايش پيدا کند. وي تأکيد کرد: تحليل افت تحصيلي بايد بر اساس داده‌هاي دقيق و ارزيابي‌هاي علمي انجام شود و نبايد صرفاً بر پايه مقايسه ساده معدل‌ها، درباره وضعيت آموزش قضاوت کرد. بر اين اساس، به نظر مي‌رسد آنچه امروز به‌عنوان افت تحصيلي دانش‌آموزان مطرح مي‌شود، بيش از آنکه نشانه کاهش کيفيت آموزش باشد، نتيجه تغيير قواعد سنجش، سخت‌تر شدن آزمون‌ها و افزايش نقش نمره در کنکور است.
کيفيت نظام آموزشي در افت تحصيلي چه اندازه مقصر است؟
در کنار اين مباحث، کيفيت کتاب‌هاي درسي نيز به‌عنوان يکي از عوامل افت تحصيلي مطرح شده است. علي لطيفي، رئيس سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي، در اين‌باره گفت: در خصوص اينکه افت تحصيلي ناشي از خود کتاب‌هاي درسي است يا نه، اين موضوع نيازمند بررسي و مطالعه‌اي مستقل است، اما در مجموع مطالعات نشان مي‌دهد سهم کمي از آنچه به‌عنوان افت تحصيلي مطرح مي‌شود، به برنامه درسي و کتاب‌هاي درسي بازمي‌گردد. به گفته لطيفي، آنچه نقش پررنگ‌تري دارد، کيفيت آموزش به‌عنوان مجموعه‌اي از عوامل مؤثر بر فرآيند ياددهي و يادگيري در کلاس درس است؛ کيفيتي که در برخي زمينه‌ها کاهش يافته و همين مسئله به‌طور طبيعي به افت تحصيلي منجر شده است. رئيس سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي با تأکيد بر اينکه کشور از نظر تعداد مدارس با کمبود مواجه نيست، افزود: حمايتي که بايد از مدرسه صورت بگيرد، به اندازه کافي مؤثر نيست و طبيعي است که پيامدي مانند افت تحصيلي بروز کند. وي تصريح کرد: اينکه گفته مي‌شود کتاب‌هاي درسي عامل افت تحصيلي هستند، ارتباط مستقيمي با واقعيت ندارد؛ چرا که آزمون‌ها نيز در عمل همان محتواي برنامه درسي را مي‌سنجند. وي همچنين خاطرنشان کرد: وقتي از افت تحصيلي صحبت مي‌کنيم، منظور ميانگين کلي مدارس کشور است؛ در حالي که با همين برنامه‌هاي درسي، مدارسي وجود داشته‌اند که وضعيت تحصيلي مطلوبي داشته‌اند. به اعتقاد او، مسئله افت تحصيلي نبايد سياسي شود و نبايد با آن مواجهه‌اي نقطه‌اي، سطحي و گذرا داشت، چرا که اين پديده حاصل روندهاي کلي است.
شکاف کيفي مدارس؛ افت تحصيلي چالش جدي مدارس دولتي
رئيس سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي در بخش ديگري از سخنان خود به موضوعي قابل تأمل اشاره کرد: کيفيت پايين برخي مدارس دولتي. به گفته لطيفي، واقعيت اين است که کيفيت برخي مدارس دولتي آن‌قدر که بايد باشد، نيست و اين مسئله به‌طور مستقيم بر عملکرد تحصيلي دانش‌آموزان اثر مي‌گذارد؛ فاصله معناداري ميان مدارس وجود دارد، چه در ميان مدارس دولتي و چه در مقايسه با مدارس خاص مانند سمپاد. بر اساس آمار ارائه‌شده، در مقايسه عملکرد درس رياضي در انواع مدارس، بهترين عملکرد متعلق به دانش‌آموزان مدارس غيردولتي بوده است. پس از آن، دانش‌آموزان مدارس شاهد قرار دارند و تفاوت عملکرد اين گروه با ساير دانش‌آموزان نيز معنادار گزارش شده است. مهدي نويدادهم، مشاور وزير آموزش‌وپرورش، نيز بر اين موضوع تأکيد کرده و مي‌گويد: تفاوت معناداري ميان استان‌ها، مناطق مختلف و مدارس دولتي و غيردولتي وجود دارد که نمود آن در نتايج کنکور، پذيرش در رشته‌هاي برتر و عملکرد مدارس سمپاد به‌وضوح ديده مي‌شود.
زمان آموزش؛ حلقه مفقوده کيفيت
يکي ديگر از چالش‌هاي اساسي مطرح‌شده از سوي رئيس سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي، کم بودن زمان آموزش در مدارس ايران است. به گفته لطيفي، مطالعات بين‌المللي نشان مي‌دهد زمان آموزش در ايران از کمترين‌ها در ميان کشورهايي است که در آزمون‌هاي بين‌المللي شرکت مي‌کنند. لطيفي تأکيد کرد: وقتي زمان، امکانات و فرصت کافي براي آموزش وجود نداشته باشد، طبيعي است که کيفيت آموزش کاهش يابد و اين کاهش کيفيت، خود را در قالب افت تحصيلي دانش‌آموزان نشان دهد. به گزارش آراز آذربايجان به نقل از تسنيم،،مجموع اين اظهارنظرها و آمارها نشان مي‌دهد افت تحصيلي دانش‌آموزان پديده‌اي تک‌عاملي نيست؛ بلکه حاصل برهم‌کنش مجموعه‌اي از عوامل ساختاري، سياست‌گذاري‌هاي کلان، تغيير نظام سنجش، نابرابري کيفي مدارس، کاهش زمان آموزش و چالش‌هاي مربوط به کيفيت ياددهي و يادگيري است؛ مسئله‌اي که براي مواجهه با آن، نياز به نگاهي جامع، غيرسياسي و مبتني بر داده‌هاي علمي وجود دارد.