فيلمسازي در حوزه ميراث فرهنگي خريدار ندارد

اين ها جملات يک مستندساز حوزه باستان شناسي است که معتقد است در سه دهه اخير هيچ کدام از مسئولان وزارت ميراث‌فرهنگي درخواستي براي توليدات سينمايي و مستند در اين زمينه نداشته‌اند. ايران در دهه 40 آغازگر ساخت توليدات سينمايي و مستندنگاري در حوزه ميراث‌فرهنگي بود. در دهه 50 با انقلاب مردم ايران و آغاز جنگ تحميلي 8 ساله، ساخت فيلم‌ها و توليدات سينمايي ميراث‌فرهنگي تا اواخر دهه 60 به‌حاشيه رفت. اما در دهه 70 تلويزيون ايران مسير تازه‌اي در زمينه ساخت توليدات با محوريت شاخه‌هاي متنوع ميراث‌فرهنگي پيش گرفت. دهه 80 جشنواره‌هاي فرهنگي و نمايش مستندهاي ميراث‌فرهنگي رونق گرفت و از اواخر دهه 80 به‌ بعد بود که برگزاري جشنواره‌ها به‌دليل نبود بودجه تعطيل و ساخت توليدات ميراث‌فرهنگي هم به محاق رفت.
»پژمان مظاهري‌پور« مستندساز در حوزه باستان‌شناسي ايران است که از دهه 80 تاکنون 60 عنوان مستند ساخته است. »اسرار تخت‌جمشيد«، »معماي تخت‌جمشيد«، »کاوش در تخت‌جمشيد«، »تخت‌ سليمان«، »ديالوخوها«، »دومورگان و گيرشمن« که هر کدام مستندات مجزا هستند و همچنين »الموت«، »مسجد ايراني«، »رامهرمز يک کاوش باستان‌شناسي«، »تنگه کافري«، »ايزگام دشت«، »تپه ميرک«، »تپه‌هاي سيلک«، »بازنگري در سيلک«، »داستان چندهزار ساله‌ يک شهر« مستندي درباره شهر سوخته، »وارثان کيومرث«، »باغ‌هاي ايراني« و »جندي‌شاپور« که هم‌اکنون در حال اکران است، از جمله آثار او هستند. با اين حال، اين مستندساز تخصصي ميراث‌فرهنگي با 24 سال سابقه فعاليت در اين زمينه معتقد است، »در دهه‌ها و ادوار گذشته، حوزه فعاليت فيلم‌سازان و مستندسازان حوزه ميراث‌فرهنگي بيشتر روي موضوعاتي بود که عنصر انساني در آن نقش داشت و قابل مشاهده و ملموس بود. اما در حوزه باستان‌شناسي که عنصر ملموس وجود ندارد و حتي باستان‌شناس براي حل معماي يک محوطه پر از ابهام و سوال است، کار سخت مي‌شود. از سوي ديگر، مسئولان و مديران فرهنگي و وزارت ميراث‌فرهنگي نيز هيچگاه خريدار اين توليدات نبوده‌اند و به همين دليل تقاضا براي ساخت اين مستندات اندک است.«پژمان مظاهري پور در گفت‌وگويي دليل موفق نبودن سينماي ميراث فرهنگي و مستندهاي باستان شناسي در ايران را تشريح کرده است.
مستندسازي در حوزه ميراث‌فرهنگي از چه سالي آغاز شد و توليدات فرهنگي متمرکز بر کدام شاخه‌هاي ميراث‌فرهنگي در ايران است؟
ساخت فيلم‌هاي مستند با موضوع ايران از دهه چهل آغاز شد. فيلم‌هايي در اين زمينه در وزارت فرهنگ و هنر و تلويزيون ملي آن زمان به موازات هم توليد شد و افراد شاخصي مثل خسرو سينايي، محمدرضا اصلاني، هژير داريوش، کامران شيردل، ابراهيم گلستان، ناصر تقوايي در اين حوزه فعاليت مي‌کردند.
توليدات ميراث‌فرهنگي در آن درواقع يک بستر مناسب و گسترده‌اي براي فيلم‌سازاني شد که بعدها شروع به ساخت فيلم‌هاي سينمايي کردند. اما موضوع شاخص حلقه اوليه مستندسازان و فيلم‌سازان دهه 40 ايران بود. به‌طوري‌که همان زمان »جام حسنلو« توسط محمدرضا اصلاني ساخته شد. در ارتباط با »حوزه تمدني نيشابور« خسرو سينايي کارهاي قابل‌توجهي انجام داد. همچنين ناصر تقوايي با ساخت فيلم نخل روي آداب و رسوم مراسم قالي‌شويان مشهد اردهال توليدات ماندگاري به‌جا گذاشت. حتي در آن دوره روي معماري ايران کارهاي فوق‌العاده‌اي ساخته شد. در واقع اين حلقه اوليه از مستندسازان و فيلم‌سازان مجموعه‌اي بودند که سفر مي‌رفتند، ايران را با دقت مشاهده مي‌کردند و شاخه‌هاي حوزه ميراث‌فرهنگي را در قالب معماري، آيين‌ها و مراسم، بناها و محوطه‌ها و حتي صنايع‌دستي تفکيک مي‌کردند و با محوريت ايران دست به توليدات ارزشمند مي‌زنند. آنها به‌قدري به اين مواريث فرهنگي حساس بودند که اين حساسيت را حتي مي‌توان در فيلم‌هاي آنها مشاهده کرد.
بعد از انقلاب اسلامي توليدات و آثار فرهنگي ـ سينمايي ميراث‌فرهنگي به کدام سمت پيش رفت؟
به انقلاب 57 مي‌رسيم همانطور که در تمام توليدات فرهنگي محوريت انقلاب و تاثير آن بر اجتماع و جامعه مي‌شود. طبيعي است که موضوعات مربوط به ميراث‌فرهنگي در سايه توليدات انقلابي به حاشيه مي‌رود و کمتر فعاليتي روي آن صورت مي‌گيرد. دو سال بعد از انقلاب هم با جنگ تحميلي ايران و عراق مواجه مي‌شويم و همين اتفاقات سبب مي‌شود که ساخته‌هاي سينماگران و مستندسازان در دهه 60 از فضاي ميراث‌فرهنگي فاصله بگيرد. اما در دهه 70 تلويزيون با پخش مجموعه‌هاي از آثار و توليدات ميراث‌فرهنگي که شاخص‌ترين آنها توليدات حميد سهيلي در زمينه معماري ايراني، تاريخ خط، تاريخ نقاشي و صنايع‌دستي بود روند متفاوتي را در پيش مي‌گيرد. به‌طورکلي فيلم‌هاي سهيلي شاخصه‌هايي دارد که بعدها مستندسازان به‌ تکرار آن مي‌پردازند. پس از آن موضوعات گسترده‌تر مي شود. مستندسازها به جامعه‌شناسي و موضوعات اجتماعي گرايش پيدا مي‌کنند و دوباره ميراث‌فرهنگي و موضوعات مرتبط با آن صرفا در انحصار تلويزيون باقي مي‌ماند.
بودجه و اعتباري که به ساخت مستندات و توليدات باستان‌شناسي اختصاص پيدا مي‌کند چقدر است؟
از سال 1380 به‌صورت تخصصي در اين حيطه فعاليت مي کنم. در اين 24 سال صرفا مستندات و توليدات باستان‌شناسي تهيه کرده‌ام و از اين حيطه تخصصي خارج نشدم و حتي در ديگر حوزه‌هاي ميراث‌فرهنگي ورود نکرده‌ام. دراين دو دهه حتي يک بار پيش نيامده که سازمان ميراث‌فرهنگي که الان به وزارت ميراث‌فرهنگي ارتقاء يافته است درخواست ساخت مستند و پيشنهاد سرمايه‌گذاري بدهد. الزامي که در اين حوزه بسيار مهم است. توليدات سينمايي و ساخت مستند در حوزه باستان‌شناسي فقط يک فيلم يا توليد هنري نيست، يک سند معتبر است از هويت يک سرزمين. اين فيلم با گذشت زمان با ارزش‌تر مي‌شود و خودش تبديل مي شود به يک شي موزه‌اي که هر چقدر از زمان آن بگذرد اعتبارش بيشتر مي شود و اينها سندهاي معتبري هستند براي آنکه بدانيم کجا چه کاوشي انجام شده، چه اطلاعاتي به دست آمده است و چه خروجي و نتايجي در بر داشته است.
تاثير توليدات و مستندات باستان‌شناسي چقدر به حفاظت از آثار تاريخي کمک مي‌کند؟
هر چقدر که آثار ميراث‌فرهنگي در معرض ديد عموم باشد و شناخته شده‌تر باشد، ابهامات و تخيلات و تصورات و توهمات نسبت به اين آثار کمتر مي شود در نتيجه فعاليت بازار قاچاق هم محدوديت پيدا مي کند چون مردم آگاهتر مي شوند. ديگر سودجو و کلاهبردار نمي تواند يک دستگاه‌ گنج ياب را به‌راحتي در اينستاگرام آگهي کند و مردم چندصد ميليون پول آن را بدهند و در نهايت متوجه شوند که سرشان کلاه رفته است. هميشه افزايش آگاهي باعث علاقه مي‌شود. نمونه آن، سنگ‌اندازي يک برنامه‌ تلويزيوني به نمادهاي ايران بود، همه ديدند که مردم چگونه نسبت به اين برنامه احساس انزجار کردند و واکنش نشان دادند و واکنش مردم منجر به عذرخواهي کارگردان، مجري، بازيگر و تمام عوامل برنامه بود اين اتفاق نشان مي‌دهد مردم و رسانه چقدر به تاريخ، گذشته و هويت خود حساس هستند.
به گزارش آرازآذربايجان به نقل از ايلنا، ما فيلم و مستندي راجع به باستان‌شناسي خيلي کم داريم هر زمان هم که گفته‌ايم مسئولان تاکيد کرده‌اند بودجه ندارد و در نهايت يک همراهي لفظي کرده‌اند ولي عملا به هيچ نتيجه‌اي نرسيده است.
.Arazazarbaiijan.farhangi@gmail.com