طراحي آموزشي؛ حلقه مفقوده آموزش مجازي

با شيوع گسترده ويروس کرونا و تعطيلي مدارس در سراسر جهان، روند مجازي شدن آموزش با شتابي کم‌سابقه آغاز شد و به يکي از مهم‌ترين تغييرات نظام‌هاي آموزشي تبديل شد؛ تغييري که در ابتدا راهکاري موقت براي عبور از بحران بهداشتي تلقي مي‌شد، اما به‌تدريج به واقعيتي پايدار در چرخه آموزش بدل شد.
در بسياري از کشورها، به‌ويژه ايالات متحده آمريکا، مدارس و دانشگاه‌ها با سرمايه‌گذاري‌هاي گسترده در زيرساخت‌هاي فناوري اطلاعات، پلتفرم‌هاي آموزش آنلاين را توسعه دادند تا امکان دسترسي به محتواي آموزشي در هر زمان و مکان فراهم شود. شرکت‌هاي فناوري آموزشي به بازيگران اصلي اين عرصه تبديل شدند و سهم قابل‌توجهي از بازار آموزش را به خود اختصاص دادند.
در کنار مزايايي مانند انعطاف‌پذيري زماني، کاهش هزينه‌هاي رفت‌وآمد و دسترسي گسترده‌تر به منابع آموزشي، آموزش مجازي از همان ابتدا با چالش‌هايي نيز همراه بود؛ از نابرابري در دسترسي به اينترنت پرسرعت و ابزارهاي هوشمند گرفته تا کاهش تعاملات اجتماعي و ابهام در شيوه‌هاي ارزيابي آموزشي.
ورود ايران به آموزش مجازي با شاد
در ايران نيز هم‌زمان با تعطيلي مدارس، آموزش‌وپرورش به‌سرعت وارد ميدان آموزش مجازي شد و سکويي تحت عنوان «شاد» با همکاري يکي از اپراتورهاي تلفن همراه راه‌اندازي شد. شاد امروز بار عظيم آموزش مجازي کشور را بر دوش مي‌کشد؛ اما اينکه اين بستر تا چه اندازه توانسته پاسخگوي نيازهاي آموزشي باشد، پرسشي است که همچنان بي‌پاسخ مانده است.
آيا سرعت اينترنت و پهناي باند موجود، پاسخگوي اين حجم از کاربري است؟
آيا همه دانش‌آموزان به گوشي هوشمند يا تبلت دسترسي دارند؟ و آيا حضور کودک و نوجوان در چنين فضايي، بدون ملاحظات تربيتي، مخاطرات تازه‌اي به همراه ندارد؟
مسئولان وزارت آموزش‌وپرورش تأکيد دارند که آموزش مجازي جايگزين تعطيلي کامل مدارس شد تا دانش‌آموزان از برنامه درسي عقب نمانند.
به گفته آنان، استمرار حضور معلمان، توليد محتواي درسي و استفاده از بسترهاي آموزشي، از جمله اقداماتي بوده که براي حفظ جريان آموزش انجام شده است.
اما اين نگاه سياست‌گذارانه، زماني با چالش جدي روبه‌رو مي‌شود که آموزش از سطح تصميمات کلان، به فضاي خانه‌ها و کلاس‌هاي خانگي مي‌رسد.
خانواده‌ها و آموزش آنلاين در خانه؛ باري که ديده نشد
بررسي‌هاي ميداني نشان مي‌دهد آموزش مجازي، بار مضاعفي را بر دوش خانواده‌ها گذاشته است؛ باري که اغلب در تصميم‌گيري‌هاي رسمي کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
مريم فخاري، مادر يک دانش‌آموز ابتدايي، مي‌گويد: بچه‌ام بدون حضور من اصلاً نمي‌تواند کلاس را دنبال کند. من هم شاغلم و مجبورم يا مرخصي بگيرم يا کارم را نيمه‌کاره رها کنم.
در کنار فشار زماني، مشکلات اقتصادي نيز به چالشي جدي تبديل شده است. علي صانعي، پدر يکي از دانش‌آموزان در منطقه 12 تهران، مي‌گويد:مجبورم براي دو فرزندم دو گوشي يا تبلت تهيه کنم. هزينه اينترنت هم اضافه شده؛ در حالي که حقوق دريافتي‌ام امکان چنين چيزي را نمي‌دهد.
اتفاقي که آموزش مجازي در زيست روزمره خانواده‌ها ايجاد کرد
برخي والدين از سردرگمي و تنش رواني دانش‌آموزان به‌عنوان يکي از آسيب‌هاي آموزش مجازي ياد مي‌کنند. مادر يکي از دانش‌آموزان مدرسه نورالهدي در منطقه 11 تهران مي‌گويد:هم بچه عصبي شده، هم ما. مدام سر کلاس و تکليف درگيري داريم. آموزش مجازي آرامش خانه را از ما گرفته است.
بسياري از والدين معتقدند کلاس‌هاي مجازي، هرچند به‌صورت شکلي برقرار است، اما عمق آموزشي لازم را ندارد. ميترا نعيمي، مادر يک دانش‌آموز متوسطه، مي‌گويد:معلم زحمت مي‌کشد، اما وقت پاسخ‌دادن به همه سؤال‌ها نيست. آخرش مجبور مي‌شويم کلاس خصوصي بگيريم.
اين وضعيت، آموزش مجازي را از يک راهکار همگاني به گزينه‌اي تبديل کرده که تنها خانواده‌هاي برخوردار قادر به جبران ضعف‌هاي آن هستند.
آنچه کيفيت آموزش آنلاين را کاهش داده، شيوه اجراست
اگرچه وزارت آموزش‌وپرورش بر عدالت آموزشي تأکيد دارد، اما واقعيت ميداني و گفت‌وگو با خانواده‌ها نشان مي‌دهد آموزش مجازي در بسياري موارد نه‌تنها شکاف آموزشي را کاهش نداده، بلکه آن را عميق‌تر کرده است.
براي بررسي دقيق‌تر اين موضوع، با دکتر اميررضا اصنافي، مدير گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسي دانشگاه شهيد بهشتي گفت‌وگو کرديم.
اصنافي با تصحيح يک برداشت رايج مي‌گويد:آموزش آنلاين به‌خودي‌خود موجب افت کيفيت آموزشي نشده؛ آنچه کيفيت را کاهش داده، شيوه اجرا و نبود طراحي آموزشي مناسب بوده است.
وي توضيح مي‌دهد که در بسياري از نظام‌هاي آموزشي، آموزش آنلاين به‌درستي طراحي شد، اما در ايران، آموزش حضوري بدون تغيير ماهوي به فضاي مجازي منتقل شد.
طراحي آموزشي؛ حلقه مفقوده آموزش مجازي در ايران
اين استاديار دانشگاه شهيد بهشتي با اشاره به تجربه ايران تصريح مي‌کند:آموزش آنلاين در ايران بيش از آنکه ضعف تازه‌اي ايجاد کند، ضعف‌هاي ساختاري موجود در نظام آموزشي را آشکارتر کرد؛ مهم‌ترين آن‌ها ضعف جدي در طراحي آموزشي است. محتواي درسي براي فضاي حضوري طراحي شده بود و در فضاي مجازي نيز به‌صورت سخنراني آنلاين ادامه يافت.
به گفته وي، ارزيابي‌هاي آموزشي نيز عمدتاً حافظه‌محور باقي ماند و کمتر به سنجش مهارت‌هاي تحليلي و کاربردي توجه شد.
آموزش آنلاين فاصله ميان دانش‌آموزان برخوردار و محروم را افزايش داد اصنافي، نابرابري آموزشي را يکي از پيامدهاي مهم آموزش آنلاين مي‌داند و مي‌گويد:شکاف دسترسي به اينترنت، ابزارهاي ديجيتال و فضاي مناسب يادگيري در خانه، فاصله ميان دانش‌آموزان برخوردار و محروم را افزايش داد و فرصت يادگيري را براي گروه‌هاي آسيب‌پذير کاهش داد.
وي همچنين به ضعف سواد ديجيتال در ميان دانشجويان و استادان اشاره مي‌کند و مي‌افزايد:بخش قابل‌توجهي از مدرسين و فراگيران، آموزش رسمي در زمينه مديريت يادگيري آنلاين و اخلاق آموزشي در فضاي مجازي نديده بودند و اين مسئله بر کيفيت يادگيري تأثير گذاشت.
آموزش آنلاين منجر به افت تحصيلي در مهارت‌ هاي پايه شده
کاهش ارتباط چهره‌به‌چهره نيز از ديگر چالش‌هاست. اصنافي در اين باره مي‌گويد:کاهش تعامل انساني، افت انگيزش و تعلق آموزشي و پديده فرسودگي شناختي موسوم به Zoom fatigue، از چالش‌هاي جدي اين دوره بود.
پس از شکل‌گيري اين چالش‌ها، مسئله افت تحصيلي نيز خود را نشان داد. اصنافي در اين باره تأکيد مي‌کند:شواهد تجربي نشان مي‌دهد افت تحصيلي رخ داده، اما اين افت بيشتر در مهارت‌هاي پايه مانند خواندن، نوشتن و رياضيات بوده و نه لزوماً در همه حوزه‌ها.
به گفته وي، هم‌زمان برخي فراگيران در مهارت‌هايي مانند سواد ديجيتال، پژوهش و خودآموزي پيشرفت کرده‌اند؛ موضوعي که نشان‌دهنده اثرات دوگانه آموزش آنلاين است.
پنج پيشنهاد کليدي براي بهبود آموزش آنلاين
اين عضو هيئت‌مديره انجمن کتابداري و اطلاع‌رساني ايران با اشاره به تجربه‌هاي جهاني پساکرونا مي‌گويد:در دنيا مدل‌هايي مانند يادگيري ترکيبي، HyFlex و آموزش پروژه‌محور جدي گرفته شد، اما در ايران تمرکز بيشتر بر پلتفرم‌ها بود تا پداگوژي.
وي پنج پيشنهاد کليدي براي بهبود وضعيت آموزش ارائه مي‌دهد: بازطراحي برنامه‌هاي درسي، تربيت مدرس ديجيتال، نهادينه‌سازي سواد يادگيري، حرکت به‌سوي مدل‌هاي ترکيبي بومي‌شده و فاصله گرفتن از امتحان‌محوري.
اصنافي در پايان تأکيد مي‌کند:آموزش آنلاين ذاتاً عامل افت کيفيت نيست؛ بي‌توجهي به طراحي آموزشي، عدالت آموزشي و سواد يادگيري، ريشه اصلي آسيب‌هاست.
آموزش مجازي از منظر سياست‌گذار، ابزاري براي تداوم آموزش است؛ اما از نگاه بسياري از خانواده‌ها، تجربه‌اي پرهزينه، پراسترس و ناعادلانه که فشار آن مستقيماً به خانه‌ها منتقل شده است.
به گزارش آراز آذربايجان به نقل از تسنيم،به نظر مي‌رسد اگر آموزش مجازي قرار است به‌عنوان بخشي از آينده آموزش باقي بماند، سياست‌گذار ناگزير است از سطح »برگزاري کلاس« عبور کرده و واقعيت زيست خانواده‌ها را به‌عنوان بخشي از معادله آموزش به رسميت بشناسد.