صفي الدين اورموي؛ سرآمد موسيقي‌دانان جهان اسلام

صفي‌الدين اورموي بلند آوازه موسيقي جهان اسلام دردوران حيات خود آثار ماندگاري به جا گذاشت و نه تنها در موسيقي بلکه سرآمد خوشنويسي هم شد چنان که در خط و موسيقي شاگردان بي شماري تربيت و نامشان را روانه تاريخ بلند جهان اسلام و آذربايجان کرد.
کتاب‌هايي که به رشته تحرير در آورده، زبانزد اهل فن بوده و به عبارتي شاهکار ماندگار او تلقي مي‌شوند که دست به دست مي‌گردد و هرگز تازگي و طراوات و زيبايي خود را از دست نمي‌دهد؛ گويي اين ستاره درخشان جهان اسلام براي قرن‌هاي متمادي اثر خلق کرده تا زمان، زمان است صداي موسيقي‌اش در گوش زمان بپيچد و خطاطيش همچنان چشم‌ها را خيره کند. صفي الدين، تاثيرات ماندگاري بر هنر موسيقي و خوشنويسي ايران زمين گذاشت؛ او شاگرداني در خط و موسيقي پرورش داد که سرآمد اين هنرها شدند و رساله‌هاي مهمي در زمينه موسيقي نوشت که مورد احترام هنرمندان ايراني و ممالک اسلامي شد چنانکه »ابن صيقل« اديب و لغت‌شناس مشهور از او با القابي همچون »الصدر الکبير، عالم فاضل و علامه« ياد کرده‌ است.بيشتر مولفان بر اين باورند که رساله‌هاي »شرفيه و ادوار« صفي‌الدين منجر به بروز انقلابي بزرگ در موسيقي در سراسر عالم شده‌ است تا جاييکه »ژوزف يکتابيک« موسيقي‌شناس نامي ترک درباره صفي الدين اورموي چنين مي‌نويسد: صفي‌الدين اورموي موسيقي شناس بزرگي بوده که به روزگار خلافت مستعصم خليفه عباسي در نيمه دوم قرن هفتم مي‌زيسته و توانست دوره ثابت و لاتغيير سابق را به پايان آورد.
صفي الدين اورموي مولود شهر تاريخ و فرهنگ(اروميه)
محقق و پژوهشگر اروميه اي مي‌گويد: سرزمين هنرپرور آذربايجان در قرون وسطي، محل تولد دو تن از بزرگان علم و هنر و موسيقي جهان اسلام بود؛ »صفي الدين اورموي و عبدالقادر مراغه‌اي« همراه با ابونصر فارابي در پيشرفت علم و هنر دنياي اسلام نقش اساسي داشتند.توحيد ملک‌زاده افزود: صفي الدين اورموي دانشمند، خطاط، عالم رياضي و موسيقيدان جهان اسلام در سال 613هجري قمري در اروميه از ولايات مشاهيرخيز آذربايجان متولد شد و پس از تحصيلات اوليه به بغداد رفت و در آن شهر به تحصيلات تکميلي پرداخت.وي ادامه داد: صفي الدين در زمان خلافت مستنصر در دارالعلم مستنصريه در کتابخانه خليفه به خطاطي مشغول شد و همراه با خطاطي به علم رياضي و موسيقي نيز پرداخت و مورد توجه خلفاي مسلمان قرار گرفت؛ وي باني سبک جديدي از نت نويسي ابجد در جهان اسلام است که بعدها دو موسيقي شناس مشهور اروپايي، »آر. ارلانژو و سي فرمر« بدون اطلاع يکديگر توانستند نت اورموي را بر روي رباعي به نت مدرن ترجمه کنند.اين پژوهشگر تاريخ افزود: صفي الدين هنگام فتح بغداد به دست هلاکو در دستگاه او ماندگار شد و به خاطر داشتن هنر موسيقي در دستگاه خان ايلخاني احترام يافت، سپس به رياست دارالانشاء علاءالدين عطاملک جويني رسيد و آنگاه به تبريز رفت و به دستور شمس الدين محمد جويني صاحب ديوان پسرش هارون را تعليم موسيقي داد و رساله »شرفيه« را به نام وي تاليف کرد.
وي افزود: »عزير حاجي بيگوف« پدر موسيقي آذربايجاني در نوشته‌هاي خود از نقش ارزنده صفي الدين اورموي در موسيقي به گرمي ياد کرده در حين کار بر روي آثار خود به اهميت ويژه »کتاب الادوار« در ميان انبوه کتاب‌ها اشاره کرده است.وي يادآور شد: وي در فقه و ادب و خط و انشا، علوم رياضي، موسيقي و نواختن عود و آلات ديگر موسيقي سابقه زيادي داشت و از وجودهاي استثنايي عهد خود بود و مخصوصا در موسيقي علمي اهميت و اعتبار فراواني کسب کرده و همواره به اين فن مشهور بوده است؛ او خط منسوب را نيز بسيار نيکو مي‌نوشت.اين پژوهشگر با بيان اينکه صفي الدين را مخترع سازي به نام »مغني« دانسته‌اند و گويند آن ترکيبي از »قانون و نزهه« بوده است، گفت: رساله شرفيه يا کتاب الموسيقي«، کتاب »الادوار في الموسيقي« يکي از اساسي ترين کتاب موسيقي اسلامي است همچنين «فائده في العلم الموسيقي، کتاب الکافي من الشّافي في علوم العروض و القوافي» از جمله آثار صفي الدين اورموي است که به زبان عربي هستند. ملک زاده ادامه داد: صفي الدين اورموي بزرگترين موسيقي دان جهان اسلام در قرن هفتم و هشتم هجري است؛ منظور از جهان اسلام تا پايان خلافت عباسيان به دست هلاکوخان است.وي افزود: وي در بين سالهاي 608تا 618هجري قمري در اروميه متولد و پس از تحصيلات ابتدايي در اروميه همراه با خانواده عازم بغداد شد؛ در آنجا در مدرسه مستنصريه به آموختن محاضرات، ادبيات عرب، خوشنويسي پرداخت. از همان جواني در ادبيات و موسيقي و خوشنويسي استاد گرديد و اداره کتابخانه بغداد به وي واگذار شد.شادروان استاد محيط طباطبايي در مورد ايشان مي‌گويد: صفي الدين اورموي را مي‌توان شخص دوم از موسيقيدان بزرگ ايران و عالم اسلام دانست که نخستين آنان ابونصر فارابي و سومين آنها عبدالقادر مراغه‌اي است.
صفي الدين اورموي نخستين کسي که آهنگ موسيقي را با الفبا نوشت
صفي الدين اورموي نخستين کسي است که به نغمه نگاري نغمات آهنگ يا تصنيف مي‌پردازد و در ابتدا دور ايقاعي و نام مقام ذکر و سپس نغمات را با حروف ابجد و زمان هر نغمه را به وسيله اعداد زير همان نغمه مي‌نويسد.در تاريخ آمده که »صفي الدين اورموي« با نواختن عود در »کاظيم داشي« اروميه هلاکوخان مغول را به آرامش و خونسردي فرا خوانده است و حتي هنگامي که در اصفهان بوده، يک نوع عود به نام »نزهت« و نوعي سنتور به نام »مُغني« نيز ساخته است که متاسفانه از چگونگي آنها سندي باقي نمانده است.همچنين صفي الدين را موسس مکتب منتظميه در موسيقي مي‌دانند، زيرا به شيوه اي منظم و سيستماتيک گام‌هاي بالقوه و بالفعل دوران خويش را تشريح مي‌کند.آثار موسيقي صفي الدين عبارتند از »صوت، قول، و نوبه. صوت‌ها« که دو نمونه از آنها در پايان رساله الأدوار آمده‌ است قطعه‌هايي کوتاه هستند، قول‌ها قطعات مفصل‌تري هستند و قطب‌الدين شيرازي در »درة التاج« يک نمونه از قول‌هاي منسوب به صفي‌الدين را آورده‌ است.
هر قول شامل چند بخش مي‌شد که به آن »نوبه« گفته مي‌شده‌ است؛ اجراي نوبه در زمان صفي‌الدين طرفدار داشته‌ است و بنا به روايتي صفي‌الدين بيش از 130نوبه ساخته بود.
صفي الدين ارموي همچنان ناشناخته براي مردم اين ديار
اما هنوز اين ستاره درخشان براي مردم اين ديار ناآشناست و بايد ديوارهاي اين دنياي سکوت و بي خبري و بي تفاوتي بشکند و صفي الدين در ذهن و فکر مردم اين ديار و دنياي اسلام براي هميشه جاودانه بماند.هنوز که هنوز است کمتر کسي به غير از فرهيختگان و اهالي ادب و موسيقي کسي از سرزمين او، اين دانشمند را مي شناسند؛ او مايه فخر اين ديار و مهمتر از آن جهان اسلام است اما بي تفاوتي و سهل انگاري و بي حوصلگي متوليان باعث شده کمتر کسي با اين نام پر افتخار دنياي اسلام آشنا شود.
به گزارش آراز آذربايجان به نقل از ايرنا، حتي برخي از اهالي عرصه موسيقي نيز به جاي شناخت صفي الدين و مطالعه آثار او بيشتر موسيقيدانان غربي را مي شناسند و در وادي آنان قدم زده و از آنان مي گويند در حاليکه در ديار خودشان گنجينه اي نهفته که تا زمان باقي است، ابهت خود را از دست نخواهد داد.
.Arazazarbaiijan.farhangi@gmail.com