دليل کاهش مستندهاي انتقادي چيست

 چند سالي است که در نشست‌هاي خبري جشنواره‌هاي مختلف و به خصوص جشنواره سينماحقيقت موضوع حضور فيلم‌هاي منتقد سياسي و اجتماعي مسئله‌اي مورد بحث است و در برخي موارد توليدات اندک دليل کمبود اينگونه فيلم‌ها مطرح مي‌شود.
فيلم‌هاي سياسي و اجتماعي با رويکرد انتقادي در بين مخاطبان به عنوان فيلم‌هاي جسور و بحث‌برانگيز شناخته مي‌شوند چراکه مطمئناً هر رويکرد انتقادي واکنش‌هايي از سوي جناح‌ها و حتي مسئولان مختلف را در پي دارد و وجه جسورانه‌اي که اين فيلم‌ها در نگاه مخاطبان دارند، مي‌تواند مربوط به جسارت فيلمساز در نزديک شدن به خط قرمزها يا مسائلي باشد که کمتر کسي حاضر به موشکافي يا بحث درباره آن‌هاست. قطعاً در شرايطي که هيچ چالش و تنشي متوجه فيلمساز و اثرش نباشد حتي در مواردي که مي‌توان فيلم را سياسي يا اجتماعي دانست، دليلي براي جسور دانستن فيلمساز وجود ندارد.
بدون شک هر جشنواره هنري بايد ابعاد زيبايي‌شناسانه فيلم‌ها را هم در انتخاب ملاک قرار دهد اما با اغماض از اين موضوع مي‌توان در ابعاد اجتماعي جشنواره‌اي را پر رونق و بحث‌برانگيز دانست که تعداد فيلم‌هاي بحث‌برانگيزش بيشتر باشد.
در آستانه برگزاري نوزدهمين جشنواره سينماحقيقت محمد حميدي‌مقدم دبير اين رويداد در نشست خبري جشنواره بر اين نکته تأکيد داشت که تعداد فيلم‌هاي سياسي و اجتماعي جسور کاهش يافته و به همين نسبت در جشنواره سينماحقيقت نيز حضور کمتري خواهند داشت.
به همين منظور با محمدصادق اسماعيلي مستندساز گفت‌وگويي داشتيم. او بر اين عقيده‌ است که چالش‌هاي پخش عامل اصلي کاهش فيلم‌هاي سياسي و اجتماعي است.
اسماعيلي اظهار کرد: احساسم بر اين است که تعداد فيلم‌ها با مضامين سياسي در اين سال‌ها کاهش پيدا کرده چراکه ما در شرايطي کار مي‌کنيم که حساسيت‌هاي بسياري وجود دارد و هر آنچه که رنگ و بوي سياسي داشته باشد ناخودآگاه دچار خودسانسوري مي‌شود ولي موضوعات اجتماعي اينگونه نيست و فيلم‌هاي بسياري با مضامين اجتماعي توليد مي‌شوند. در واقع مي‌توان گفت که اکثر فيلم‌ها ربطي به يک مسئله اجتماعي دارند ولي تعداد فيلم‌هايي که صرفاً به موضوعات مهم اجتماعي بپردازند احتمالاً کمتر شده که دليلش چالش‌هاي موجود در ساخت و پخش اين آثار است.
وي افزود: نهادهايي که از ساخت فيلم‌هاي مستند حمايت مي‌کنند تعدادشان خيلي کم است و همين نهادهاي اندک هم کمتر به سراغ موضوعات اجتماعي مي‌روند و اولويت‌شان مسائل ديگري است. نهادها معمولاً علاقه دارند موضوعات ديگري را دنبال کنند، مثلاً ساخت مستندهاي پرتره را ترجيح مي‌دهند و اگر بخواهيد مستندي درباره يک موضوع مهم مثلاً درباره وضعيت کولبران مواد مخدر در جنوب شرق ايران فيلم بسازيد با وجود جذابيتي که موضوع دارد، ترجيح بر اين است که به سراغ آن نروند و يک موضوع بي‌دردسر و ساده را دنبال کنند.
اين کارگردان در ادامه اظهار کرد: براي نهادهاي فرهنگي و حتي غيرفرهنگي که از توليد آثار مستند حمايت مي‌کنند بيلان کاري اهميت بيشتري دارد و ساخت مستند پرتره درباره يک شخصيت کار ساده‌اي است که هم کميت توليد را بالا مي‌برد و هم خيالشان از پخش مستند راحت است و مي‌دانند که ضرر مالي نخواهند داشت.
اسماعيلي تأکيد کرد: در همه جاي دنيا خاستگاه اصلي پخش مستند هميشه تلويزيون بوده و همچنان هم همينطور است اما در تلويزيون، فيلم‌هايي که انتقادي هستند و به موضوعات حساس اجتماعي مي‌پردازند معمولاً شانش پخش ندارند يا اگر پخش شوند گرفتار مميزي خواهند شد که به همين دليل نهادهاي متولي طبيعتاً موضوعات حساس را در اولويت ندارند.
وي افزود: از آنجا که فضاي انتشار در سينما وابسته به تصميم نهادهاي مختلف است و همچنين نهادهايي که بودجه‌دار و سرمايه‌گذار هستند علاقه‌اي به موضوعات مهم اجتماعي ندارند و با بودجه شخصي هم امکان ساخت فيلم باکيفيت کم است، تعداد فيلم‌هاي اجتماعي بحث برانگيز کمتر شده و مي‌توان گفت که جسارت فيلمسازها پايين آمده است. اگر در فرايند پخش آثار دچاز تزلزل نباشيم و نهادهايي که متولي امر هستند رغبتي براي ساخت و پخش فيلم‌هاي اجتماعي منتقدانه و بحث برانگيز را داشته باشند اين کمبود رفع مي‌شود. معضل ديگري که از اين وضعيت به وجود آمده اين است که تعداد فيلم‌هاي سفارشي بالا رفته و از طرفي به دليل اينکه فيلمساز علاقه چنداني به موضوع ندارد و با هدف ديگري اقدام به ساخت آن اثر کرده جنبه‌هاي هنري اثر خيلي پايين است. در واقع اگر بخواهيم وضعيت سينماي مستند را مورد بررسي قرار دهيم بايد بگويم که همه چيز ما به هم ربط دارد و محدوديت‌ها و شرايط فيلمسازي و... اين وضعيت را به وجود آورده است.
اين کارگردان تصريح کرد: به عنوان مثال در جنگ دوازده روزه وقتي زندان اوين مورد هدف اسرائيل قرار گرفت من دوربيني برداشتم و به آنجا رفتم تا آن لحظات را ثبت کنم اما با من برخورد شد در حاليکه من تأکيد داشتم اين لحظات بايد ثبت شوند و در تاريخ بمانند اما به دلايل مختلف به ما اجازه فيلمبرداري ندادند. در واقع ما مستندسازها جرأت و جسارت پرداختن به موضوعات حساس را داريم ولي به ما اجازه نمي‌دهند که دوربينمان را بيرون بياوريم. وقتي دوربيني به دست داريم و مي‌خواهيم فيلم بسازيم بايد مدام به فکر مجوز گرفتن باشيم و با يک مجوز از وزارت ارشاد و ناجي هنر مشکل حل نمي‌شود و شما علاوه بر اين نهادها بايد از ديگر نهادهاي انتظامي، امنيتي و... هم در جاهاي مختلف مجوز دريافت کنيد و اين وضعيت به شدت وقتگير است و انرژي فيلمساز را هدر مي‌دهد. کارگردان مستند سينمايي »گيسلو« در ادامه تأکيد کرد: متأسفانه اعتمادي به فيلمسازان وجود ندارد در حاليکه همه جاي دنيا فيلمساز براي ساخت اثرش نيازي به دريافت مجوز ندارد و در صورت لزوم نهادهاي مختلف براي فيلمسازي با او همکاري مي‌کنند و فضا براي ورود به موضوعات مختلف فراهم است. ما مستندسازها هم منافع ملي‌مان را مي‌شناسيم و آن را در نظر داريم اما متأسفانه در فضاي بي‌اعتمادي، امکان ساخت فيلم‌هاي متفاوت هم از بين مي‌رود. با وجود اين محدوديت‌ها مستندسازان سعي مي‌کنند به موضوعات مختلف بپردازند اما تلاشي که مي‌کنند مطمئناً در بسياري موارد نتيجه‌بخش نيست.
وي در پايان گفت: فيلمسازاني که به مسائل اجتماعي و سياسي علاقه دارند بر اين موضوعات تمرکز مي‌کنند و به همين دليل درک و شناخت بهتري هم نسبت به وضعيت جامعه دارند. اگر اجازه داده شود که ما تجربه زيسته خودمان را جلوي دوربين ببريم و ذره‌بين‌مان را روي مسائل مختلف بگذاريم مطمئن باشيد که هيچ اتفاق تلخي با فيلم‌هاي ما رخ نمي‌دهد.
به گزارش آرازآذربايجان به نقل از ايلنا، ما به تماميت ارضي کشورمان اهميت مي‌‌دهيم ولي به بسياري از مسائل انتقاد داريم. کاش فضا براي نقد فراهم شود.
.Arazazarbaiijan.farhangi@gmail.com