درياچه اروميه نه بحران محلي بلکه نماد ملــي سوءمديريت منابع آبي است

با توجه به شرايط موجود انجام اقدامات فوري براي احياي درياچه اروميه يک ضرورت انکارناپذير بوده و اين درحالي است که طرح هاي اجرا شده دو دهه گذشته تاکنون در عمل جواب نداده است.
درياچه اروميه يکي از مهم‌ترين پهنه‌هاي آبي داخلي کشور است که در شمال‌غرب ايران و بين دو استان آذربايجان‌شرقي و آذربايجان‌غربي قرار گرفته است.
اين درياچه سال‌ها به‌عنوان يکي از منابع طبيعي ارزشمند شناخته مي‌شد و نقش مهمي در تعادل اکولوژيکي، اقتصادي و اجتماعي مناطق اطراف ايفا مي‌کرد. کاهش سطح آب اين درياچه در دو دهه اخير، مسئله‌اي بوده که مورد توجه کارشناسان، مسئولان و مردم منطقه قرار گرفته است.
توسعه بي‌رويه کشاورزي، سدسازي و برداشت‌هاي بي‌رويه از منابع آب زيرزميني
خشک شدن تدريجي درياچه اروميه حاصل يک مجموعه عوامل طبيعي و انساني است. تغييرات اقليمي، کاهش بارندگي، افزايش دما و در کنار آن، توسعه بي‌رويه کشاورزي، سدسازي در مسير رودخانه‌هاي تغذيه‌کننده و برداشت‌هاي بي‌رويه از منابع آب زيرزميني، همگي در شکل‌گيري وضعيت کنوني نقش داشته‌اند. اين روند تدريجي بوده و نمي‌توان آن را به يک عامل يا دوره زماني خاص محدود کرد.
در مقاطع مختلف، طرح‌هايي براي احياي درياچه طراحي و اجرا شده‌اند. برخي از اين اقدامات شامل کاهش سطح زيرکشت محصولات پرمصرف، اصلاح روش‌هاي آبياري، لايروبي مسير رودخانه‌ها و همچنين طرح‌هاي انتقال آب از منابع مجاور بوده‌اند. اين اقدامات در دوره‌هايي موجب تثبيت يا افزايش جزئي سطح آب شده‌اند، اما تداوم و اثربخشي آن‌ها نيازمند بررسي بيشتر و هماهنگي ميان دستگاه‌هاي مختلف بوده است.
با ورود به فصل تابستان و افزايش دماي هوا در اين فصل باعث تشديد تبخير سطحي مي‌شود و در نتيجه سطح آب باقي‌مانده نيز به‌سرعت کاهش مي‌يابد. در تابستان 1404 نيز طبق تصاوير ماهواره‌اي و گزارش‌هاي ميداني، بيشتر بخش‌هاي مرکزي و جنوبي درياچه به‌طور کامل خشک شده‌اند و تنها در بخش‌هايي از شمال درياچه لکه‌هايي از آب باقي مانده است. اين وضعيت نگراني‌هايي را نسبت به تداوم حيات اکولوژيک منطقه در ماه‌هاي آينده برانگيخته است.
علاوه بر تبخير طبيعي، کاهش ورودي آب از رودخانه‌هايي مانند زرينه‌رود، سيمينه‌رود، گادار، نازلو و باراندوز نيز در تابستان به چشم مي‌خورد؛ بخشي به دليل کاهش بارش‌ها در ماه‌هاي پيش از تابستان و بخشي ديگر ناشي از افزايش مصرف آب در بالادست، به‌ويژه براي مصارف کشاورزي است. بسياري از کارشناسان معتقدند که اگر در فصل گرما منابع آبي ورودي تقويت نشود يا حداقل حفظ نگردد، درياچه وارد مرحله‌اي مي‌شود که بازگشت به شرايط مطلوب گذشته دشوارتر خواهد بود.اين درياچه روزگاري بزرگ‌ترين درياچه شور خاورميانه، با وسعتي بيش از 5000 کيلومتر مربع، يکي از مهم‌ترين منابع طبيعي کشور بود. اين پهنه آبي در اوج خود حدود 32 ميليارد متر مکعب آب داشت و عمق آن تا 20 متر نيز مي‌رسيد. اما طي دو دهه گذشته، به‌تدريج به سمت خشکي رفت؛ امروز، تنها حدود 1.6 ميليارد متر مکعب آب در آن باقي مانده و عمق بسياري از مناطقش به زير پنج سانتي‌متر رسيده است.
در بهار 1404 بر اساس آخرين داده‌هاي سازمان محيط زيست، سطح آب درياچه به 1270.28 متر از سطح دريا رسيده است، که حدود 51 سانتي‌متر کمتر از مدت مشابه سال گذشته است. حجم آب نيز نسبت به سال قبل بيش از 170 ميليون متر مکعب کاهش يافته است. مساحت فعلي درياچه تنها حدود 1.140کيلومتر مربع است؛ چيزي کمتر از يک‌چهارم مساحت تاريخي آن.
از درياچه‌ي دائمي به حوضچه‌ي فصلي
حجت جباري، مديرکل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي با صراحت هشدار داد: اگر مديريت منابع آب در بخش کشاورزي و برداشت آب توسط وزارت نيرو و جهاد کشاورزي به همين شکل ادامه پيدا کند، احياي درياچه ممکن نخواهد بود.
به گفته او، درياچه اروميه از سال‌هاي 1390 يا 1392 به اين سو عملاً حالت فصلي به خود گرفته است؛ تابستان‌ها کاملاً خشک مي‌شود و تنها در فصول سرد کمي آب در آن جمع مي‌شود. اين بدان معناست که ديگر نمي‌توان روي حضور دائمي درياچه حساب کرد؛ بلکه تنها بايد منتظر بارش‌هاي فصلي ماند و به اميد خدا چشم دوخت.جباري همچنين به مسئله 6.5 ميليارد تن ذخيره نمک در کف درياچه اشاره کرده و معتقد است برداشت مديريت‌شده از اين منابع، مي‌تواند به کاهش غلظت نمک در آب و کمک به روند احيا بينجامد، هرچند خود اين اقدام نيز نياز به بررسي‌هاي دقيق زيست‌محيطي دارد.
کارگروه نجات؛ هنوز اميد باقي است
در مقابل اين ديدگاه، کارگروه ملي نجات درياچه اروميه رويکردي متفاوت دارد. سعيد عيسي‌پور، عضو دبيرخانه اين کارگروه، اظهارات برخي مسئولان استاني را غيرکارشناسي و نگران‌کننده توصيف کرده و تأکيد کرد: احياي درياچه يک فرآيند تدريجي اما پايدار است.او کاهش بارندگي در سال جاري حدود 30 درصد کمتر از ميانگين درازمدت و افزايش 1.5 تا 2 درجه‌اي دما را عوامل اقليمي استثنايي مي‌داند که مديريت منابع آب را دشوارتر کرده است. به گفته عيسي‌پور، تأمين آب شرب براي ميليون‌ها نفر ساکن پايين‌دست سدهايي مانند بوکان، مهاباد، زولا و شهرچاي، تصميمي اجتناب‌ناپذير بوده و نمي‌توان از آن گذشت. با اين حال، او از تأمين بخشي از حقابه درياچه از طريق سد کاني‌سيب و ديگر منابع، به‌عنوان نشانه‌هايي از عزم جدي دولت براي نجات درياچه ياد مي‌کند.
راه‌حل‌ها؛ از وان تا ليزر
در کنار اقدامات داخلي، برخي کارشناسان نيز پيشنهاداتي مطرح کرده‌اند. احمد فاخري‌فرد، عضو هيئت علمي دانشکده مهندسي آب دانشگاه تبريز، انتقال آب از درياچه وان ترکيه را بهترين گزينه اجرايي براي احياي درياچه اروميه مي‌داند. به گفته او، سه طرح اصلي براي انتقال آب مطرح است: انتقال از خليج فارس، انتقال از درياي سياه، و انتقال از درياچه وان. در اين ميان، طرح سوم به‌دليل امکان تهاتر انرژي با ترکيه، از نظر اقتصادي و اجرايي مقرون‌به‌صرفه‌تر است.
در سوي ديگر، ابراهيم صفري، استاد فيزيک دانشگاه تبريز، راه‌حل علمي‌تري را پيشنهاد مي‌کند: استفاده از ليزر براي بارورسازي ابرها. او معتقد است ابرهاي مديترانه‌اي که بار منفي دارند، به دليل بار منفي درياچه، تمايلي به بارش در منطقه ندارند. به باور او، با کمک ليزر مي‌توان بار اين ابرها را خنثي کرد و احتمال بارندگي را افزايش داد؛ روشي که به گفته وي، در آمريکا و سپس در امارات و عربستان تجربه شده است.
براي احياي درياچه اروميه بايد مهندسي معکوس صورت گيرد
يوسف غفارزاده، مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي آذربايجان شرقي نيز در مورد طرح‌هاي اين شرکت براي احياي درياچه اروميه گفت: لايروبي 270 کيلومتري رودخانه‌هاي منتهي به درياچه و همچنين انسداد يازده هزار حلقه چاه در حوضه آبريز اين درياچه از جمله اقدامات اين شرکت است.وي ادامه داد: طبق برنامه ستاد احياي درياچه اروميه 12 هزار حلقه نيز بايد شناسايي و مسدود شود.غفارزاده تاکيد کرد: براي احياي درياچه اروميه بايد مهندسي معکوس صورت گيرد يعني کشاورزي در حوزه اين درياچه به اندازه ظرفيت آن يعني 250 هزار هکتار کاهش يابد در حالي که اين رقم امروز به 600 هزار هکتار توسعه يافته است.درياچه اروميه ديگر نه يک بحران محلي، بلکه نماد ملي سوء‌مديريت منابع آبي، تغيير اقليم، و بي‌تفاوتي تدريجي ما نسبت به بحراني است که هر روز به چشم مي‌بينيم و از کنار آن عبور مي‌کنيم. هشدارهاي زيست‌محيطي، آمارهاي رسمي درباره کاهش بارش و افزايش دما، و ناکامي پروژه‌هاي احيا، همه حکايت از آينده‌اي خوب براي درياچه ندارند.به گزارش آراز آذربايجان به نقل از مهر،در حالي که برخي از صاحب نظران همچنان با اميد از طرح‌هاي مهندسي، تهاتر انرژي براي انتقال آب از وان، يا حتي بارورسازي ابرها با ليزر سخن مي‌گويند، بايد بدانيم زمان براي نجات درياچه اندک است.