حضور زنان در حکمراني آب ضرورتي انکار ناپذير

شيما کبيري با اشاره به دلايل شکل‌گيري بحران منابع آبي در کشور، گفت: چند عامل مهم در پررنگ شدن مسئله بحران در کشور نقش داشته‌اند. يکي از آن‌ها قانون صدور پروانه بهره‌برداري براي چاه‌هاي غيرمجاز در سال‌هاي 1386 و 1387 بود. اين قانون باعث شد افراد به اميد دريافت پروانه اقدام به حفر چاه‌هاي غيرمجاز کنند و عملاً يک کار غلط، شکل قانوني به خود گرفت. در نتيجه هم تعداد چاه‌هاي غيرمجاز افزايش يافت و هم برداشت از چاه‌هاي مجاز شدت گرفت.
به گفته وي صدور اين مصوبه در سال 1389 موجب شد، براي همه چاه‌هايي که سال 1385 حفر شدند پروانه قانوني صادر شود و براساس آن مصوبه وزارت نيرو موظف شد ضمن اطلاع رساني فراگير و مؤثر به ذي نفعان، طي دو سال تمام پس از ابلاغ اين قانون، براي کليه چاه هاي آب کشاورزي فعّال فاقد پروانه واقع در کليه دشت هاي کشور که قبل از پايان سال 1385 هجري شمسي حفر و توسط وزارت نيرو و دستگاه هاي تابعه استاني شناسايي شده باشند و براساس ظرفيت آبي دشت مرتبط، و با رعايت حريم چاه هاي مجاز و عدم اضرار به ديگران و عموم مشروط به اجراء آبياري تحت فشار توسط متقاضي پروانه بهره برداري صادر نمايد.
به گفته اين کارشناس و پژوهشگر حوزه آب و محيط زيست، ايران و دشت‌هاي کشور عملاً به يک آبکش تبديل شده‌اند. ما پس‌انداز آبي خود را که طي سال‌ها در آبخوان‌ها جمع شده بود، به‌طور کامل مصرف کرديم و همين امر بحران آبخوان‌ها را رقم زد. اين بحران تنها به يکي دو سال اخير محدود نمي‌شود، بلکه بيش از 10 سال است که اين موضوع مطرح است. کارشناس آب در ادامه با اشاره به رويکرد نادرست در مديريت منابع آبي گفت: تصميم‌گيري‌ها بايد بر مبناي اصول هيدرولوژيک و حوضه‌هاي آبريز باشد، اما متأسفانه مديريت منابع آب در ايران بر اساس مرزهاي سياسي انجام شد. هر استان براي خود تصميم‌گيري کرد، در حالي‌که بسياري از استان‌ها در چند حوضه آبريز قرار دارند. به همين دليل، تصميمات علمي و فني جاي خود را به تصميمات سياسي دادند.
زخم خوردن از توسعه نادرست
اين کارشناس با بيان اينکه کشاورزي نيز يکي از عوامل تشديد بحران بوده است، اظهار کرد: پس از زلزله سال 1341 در بوئين زهراي قزوين، مطالعاتي انجام شد که نشان مي‌داد اين دشت ظرفيت بالايي براي کشاورزي دارد. اما توسعه نادرست و بي‌ضابطه کشاورزي، به‌ويژه با شعار خودکفايي، فشار سنگيني بر منابع وارد کرد. در کنار آن، رشد جمعيت و استقرار صنايع سنگين مانند فولاد در قزوين، که اساساً نبايد در فلات مرکزي احداث مي‌شد، منجر به تخليه شديد آب‌هاي زيرزميني و افزايش شوري و سختي آب شد.
دگرگوني تالاب‌ها به کانون‌هاي ريزگرد
وي با اشاره به وضعيت جنوب و جنوب شرق قزوين گفت: تالاب الله‌آباد در گذشته اساساً يک شوره‌زار بود که سيلاب‌هاي فصلي وارد آن مي‌شد و آب زيرزميني را تغذيه مي‌کرد. اما حفر گسترده چاه‌هاي غيرمجاز، تغييرات اقليمي و مديريت غلط، اين منطقه را به کانون ريزگرد تبديل کرده است. در اين محدوده بايد گياهاني متناسب با شوره‌زار کشت شود تا از تشکيل کانون ريزگرد جلوگيري شود. براي اين منظور يکي ديگر از راهکارها نيز انتقال پساب شهري تصفيه شده اطراف تالاب به داخل تالاب است.
ضعف در حکمراني آب و لزوم اصلاح ساختارها
کارشناس آب ، تأکيد کرد: بسياري از پروژه‌ها به دليل اجرا نشدن درست، خود به عامل تخريب تبديل شدند. براي عبور از اين شرايط، ما نيازمند يک اصلاح اساسي در حکمراني آب هستيم؛ اصلاحي که بر پايه مديريت مشارکتي و توجه به جوامع محلي باشد. متأسفانه الگوي مديريت آب از بالا به پايين همچنان غالب است و دستورالعمل‌هاي ملي بدون توجه به شرايط متفاوت اقليمي و اجتماعي مناطق تدوين مي‌شوند.
حلقه مفقوده مديريت موفق؛ مشارکت جوامع محلي
وي افزود: مسئله آب فقط به وزارت نيرو مربوط نمي‌شود. جهاد کشاورزي، صنعت، بهداشت و حتي دانشگاه‌هاي علوم پزشکي نيز درگير هستند. اگر اين حلقه‌ها به هم متصل نشوند، مديريت موفقي شکل نخواهد گرفت. حلقه اصلي اتصال همه اين‌ها بعد اجتماعي است؛ بعدي که سال‌ها ناديده گرفته‌ايم. کشاورزان و صنعتگران که ذي‌نفعان اصلي هستند، در تصميم‌گيري‌ها حضور ندارند، در حالي‌که بسياري اوقات راهکارهاي عملي‌تر و بهتري از دستگاه‌هاي دولتي ارائه مي‌دهند.
موفقيت زنان در مديريت آب؛ اين نقش را پر رنگ کنيد
اين کارشناس آب در ادامه گفت: يکي از موضوعات مهمي که بايد در حکمراني نوين آب جدي گرفته شود، پررنگ‌تر کردن نقش زنان است. در بيانيه کنفرانس دوبلين که چهار اصل داشت؛ يکي از اصول عنوان مي‌کرد که زنان در زمينه مديريت آب موفق‌تر و تاثيرگذارترند؛ بارها نيز در بسياري ديگر از کنفرانس‌هاي بين‌المللي به نقش موفق زنان در مديريت آب اشاره شده است و اين نقش موثر به ويژه در حوزه تصميم‌گيري و حکمراني آب بوده است.
وي در ادامه اين مبحث اضافه کرد: اگر به جلسات وزارت نيرو يا مديران عامل آب منطقه‌اي نگاه کنيد، حضور زنان تقريباً صفر است. در حالي که تجربه حضور خانم انصاري نشان داد حتي در مدت کوتاه هم مي‌توان اثرگذاري مثبتي داشت. دنيا در اين زمينه کامل نيست و چالش‌هاي خودش را دارد، اما ما از اين جريان عقب هستيم. متأسفانه وقتي درباره اين موضوع صحبت مي‌کنيم، برچسب جنسيت‌زدگي مي‌زنند، در حالي‌که ما مي‌گوييم مشارکت زن و مرد در کنار هم ضروري است.
اين کارشناس آب با اشاره به مطالعات بين‌المللي در حوزه ديپلماسي آب تصريح کرد: مطالعات نشان داده‌اند که حضور زنان در تيم‌هاي مذاکره موجب افزايش کيفيت گفت‌وگوها و توافق‌ها مي‌شود. به همين دليل، در بسياري از بيانيه‌ها توصيه شده است که در مذاکرات آبي بين کشورها، زنان هم در تيم گفتگو حضور داشته باشند. همين موضوع باعث شد انجمن ديپلماسي آب ايران کميته ويژه‌اي براي زنان تشکيل دهد.
فعاليت‌هاي بين‌المللي زنان براي مديريت منابع آب کبيري ادامه داد: در سطح بين‌المللي، کارگروه ويژه‌اي براي توانمندسازي زنان در مديريت آب ذيل کميسيون بين‌المللي آبياري و زهکشي تشکيل شد که در ايران نيز کميته ملي آبياري و زهکشي فعاليت مي‌کند.، دکتر نرگس ظهرابي، مسئوليت اين کارگروه اين ويژه است و تاکنون سلسله‌گفتگوهايي در اين زمينه برگزار شده است؛ نخستين جلسه در ارديبهشت‌ماه برگزار و براي جلسه دوم نيز برنامه‌ريزي شد. از اين نشست‌ها گزارش‌هايي تهيه و به وزارت نيرو ارسال شده و مشاور زنان و خانواده وزير نيرو، نيز در جريان اين اقدامات قرار گرفته‌اند.
گسترش همکاري‌هاي منطقه‌اي با محوريت زنان
کارشناس آب افزود: اين گفت‌وگوها محدود به داخل کشور نيست. به عنوان مثال در تاجيکستان و عراق نيز با زنان فعال در حوزه آب جلساتي برگزار شده است؛ همچنين قرار است در مجمع ساليانه کميسيون بين‌المللي آبياري و زهکشي که شهريور امسال در مالزي برگزار مي‌شود، کارگاهي تخصصي نيز براي توانمند سازي زنان در حوزه آب برگزار مي‌شود که زنان، از جمله زنان ايراني نيز مقالاتي را ارائه خواهد کرد.
ضرورت حکمراني نو بر پايه مديريت مشارکتي
به گزارش آراز آذربايجان به نقل از ايسنا، کبيري در پايان تأکيد کرد: مجموعه اين تجربيات نشان مي‌دهد که براي عبور از بحران کنوني بايد به سمت يک حکمراني نو در زمينه آب حرکت کنيم؛ حکمراني‌ که بر پايه مديريت مشارکتي باشد، به جوامع محلي توجه کند و نقش زنان را در تمامي سطوح، از مديريت ملي تا ديپلماسي بين‌المللي، جدي بگيرد. تنها در اين صورت است که مي‌توانيم اميدي به برون‌رفت از بحران آب داشته باشيم.