بارورسازي ابر نسبت به شيرين‌سازي آب هزينه کمتري دارد

موضوع بارورسازي ابرها و شايعات در خصوص ابردزدي در شرايط خشکسالي ايران مورد پرسش قرار گرفته است که در برخي موارد با تخيل عجين مي‌شود. فرآيند بارورسازي ابرها پيچيده و نتيجه آن مبهم است و حتي در برخي کشورها آزمايش‌ها موفقيت چشم‌گيري نداشته‌اند. اين مساله تصميم‌گيري براي ايران را دشوار مي‌کند؛ آيا بايد تمرکز بر بارورسازي ابرها باشد يا اولويت با بازچرخاني آب، شيرين‌سازي و جلوگيري از هدررفت در شبکه‌هاي فرسوده قرار گيرد؟ احد وظيفه، رئيس مرکز ملي خشکسالي و مديريت بحران سازمان هواشناسي، با نگاهي علمي به کندوکاو مساله بارورسازي ابرها در ايران و جهان پرداخته است: بارورسازي ابر نسبت به شيرين‌سازي آب هزينه کمتري دارد
احد وظيفه گفت: »اين پرسش که آيا بارورسازي ابرها از نظر اقتصادي و عملياتي ارزش هزينه کردن دارد يا خير، پاسخ ساده و صفر و يکي ندارد؛ اما مي‌توان پروژه‌هاي انجام‌شده در دنيا را مبناي تصميم گيري قرار داد. گزارش‌ها نشان مي‌دهند. بارورسازي ابر تا حد زيادي وابسته به مکان و شرايط و ويژگيهاي جوي مرتبط است. در صورت موفقيت، بارورسازي ابر نسبت به روش‌هاي ديگري مانند شيرين‌سازي آب دريا هزينه کمتري دارد، هرچند منوط به کسب »اطمينان از نتايج مطلوب و موثر عمليات بارورسازي است«. او اضافه کرد: »در کشورهاي مختلف، پروژه‌هاي بارورسازي ابر به منظور افزايش مصنوعي بارش اجرا شده ونتايج در ژورنالهاي علمي معتبر منتشر شده و ميتواند به صورت علمي تحليل شود. برخي روشهاي بارورسازي مانند يونيزاسيون جو توسط مجامع علمي بين‌المللي تأييد نشده‌اند. به عنوان مثال، امارات از روش »يونيزاسيون« را با همکاري شرکت‌هاي روسي بکار مي‌برد و تاثيرات مثبت آن در توليد ابر و بارش دارند که براي تيم تخصصي بينالمللي قابل تاييد نيست و مجري طرح نتوانسته فرآيندهاي فيزيکي و علمي را تا حد قابل قبول توضيح دهد.«
تنها 30 تا 35 درصد سامانه‌هاي جوي در فصل سرد سال قابل بارورسازي‌اند
رئيس مرکز ملي خشکسالي و مديريت بحران سازمان هواشناسي گفت: »در جنوب‌غرب آمريکا نيز بارورسازي سابقه طولاني دارد، اما گزارش‌هاي علمي با تفاوتهاي زياد از نتايج آن‌ها وجود دارد. شرکت‌هاي فعال در اين حوزه ادعا مي‌کنند بارش را 10 تا 20 درصد افزايش مي‌دهند، اما تحقيقات آکادميک معتبر معمولاً چنين ادعايي را تأييد نمي‌کنند و با روشهاي مختلف ثابت شده که نتايج تا اين حد تغيير بارش صحيح نيست« او ادامه داد: »بررسي‌هاي علمي نشان مي‌دهد تنها حدود 30 تا 35 درصد سامانه‌هاي جوي در فصل سرد سال قابليت بارورسازي دارند و ضمن اينکه بذرپاشي يا عمليات بارورسازي بهنگام بايد باشد و تعجيل و تاخير در اين عمليات منجر به نتيجه مطلوب نميشود. ضمن اينکه اين کار بايد بصورت مداوم در يک منطقه مشخص صورت گيرد و نتايج عمليات پراکنده در مناطق جغرافيايي مختلف قابل ارزيابي نيست. بر اين اساس چنانچه عمليات بارورسازي با هر روشي با »شناسايي سامانه‌هاي مستعد« و در »زمان مناسب« و »مکان مناسب«و بطور مداوم در فصل‌ها يا بازه‌هاي زماني مشخصي مثلا براي 5 يا 10 سال انجام شود، ميتوان نتايج عملياتي آن را مورد تحليل و بررسي آماري قرار داد. در غير اينصورت نتيجه گيري علمي مورد قبول ممکن نيست. نتايج پروژه‌هاي مختلفي با رعايت تمام ويژگيهاي فني و علمي وجود دارد که نشان مي‌دهد با رعايت تمام اين ويژگيهاي علمي، بارورسازي تنها منجر به افزايش 1.5 يا کمتر از دو درصد از بارش سال منجر شده و اين ميزان احتمالا ميتواند ناشي از خطاي محاسباتي حاصل شود و بنابراين عملا تاثير مثبتي نداشته است.«
گزارش کنگره آمريکا در باره بارورسازي ابر بيشتر سياست‌گذاري بود تا علمي
رئيس مرکز ملي خشکسالي گفت: «در سال 2025 گزارش براي کنگره آمريکا تهيه شده است که بيشتر براي ساستگذاري در اين خصوص تهيه شده است. اشکال بزرگ اين گزارش اين است که مبتني بر مصاحبه با افراد مختلف است و بيشتر بر نظرات افراد منتخب تکيه نموده و نميتواند بعنوان تحقيق علمي مبتني بر داده قلمداد شود. همينور که عرض کردم نتايج پروژه‌ها متفاوت است. در برخي مناطق تاثير 10 تا 20% در افزايش بارش در محل براي موارد بارور شده را گزارش داده‌اند از جمله عمليات بارورسازي در ابرهاي کوهستان برفي استراليا که چند سال و در دوره فصل سرد سال بارش‌ها بيشتر جامد است و براي افزايش انباشت برف انجام شد. اما چندين گزارش معتبر و فني ديگر از آمريکا و ساير کشورها وجود دارد که عليرغم رعايت نکات فني تنها منجر به 1.5 درصد افزايش بارش شده است و در واقه نتايج عمليات بي‌حاصل بوده است. اين موضوع نشانگر مکان محور بودن يا وابستگي مکاني اين فرآيند است.«
او تاکيد کرد: »به طور کلي نمي‌توان به پرسش درباره بارورسازي ابرها با پاسخ »آري يا خير« اکتفا کرد. اگر شرايط مطابق دستورالعمل‌هاي فني فراهم شود، ممکن است اين روش جواب دهد؛ به‌ويژه در ابرهاي کوهساري که ساختار دما و رطوبت مطلوب دارند. بطور مشخص در ابرهاي حاوي آب «فراسرد» يا ابر با دماي زير صفر که حاوي آب مايع است وضخامت لايه ابر کافي باشد و به بيان ديگر بخش عمده ابر حاوي آب مايع با دماي زير صفر، امکان بارورسازي بيشتر است. که معمولا در فصل زمستان و در مناطق کوهستاني تشکيل ميشوند.«
در بسياري موارد بارورسازي»بي تاثير« بوده
او اضافه کرد: »روش‌هاي سنتي بارورسازي، برخلاف روش يونيزاسيون که هنوز فيزيک و فرآيندهاي مربوطه تقريبا مبهم است، به دو بخش تقسيم ميشوند. بارورسازي ابرهاي گرم يا ابري که قسمت اعظم ضخامت لايه ابر بالاي دماي صفر است و روش دوم ابرهاي زمستاني در مناطق کوهستاني با بيشتر لايه ابر در دماي زير صفر. در ابرهاي گرم با ذرات آب دوست مانند نمک و در ابرهاي سرد از ذرات يخ دوست مانند يدور نقره استفاده ميشود. آزمايش‌ها نشان داده‌اند که نتايج در ابرهاي زمستاني کوهساري نتايج بهتري دارد و بر عکس نتايج در اغلب عمليات با ابرهاي گرم بدون دستاورد مثبت بوده است.«
او نتايج کلي را چنين شرح داد: »با اين حال حتي در بهترين شرايط و با سنجش‌هاي نسبتا متراکم و چند لايه نتايج در پروژه‌هاي مختلف متغير بوده است. برخي آزمايشات با دوره عملياتي 5 تا 8 سال و در بهترين شرايط (ابرهاي سرد) منجر به نتايج قابل توجه نشده است. لازم به ذکر است که ارزيابي تاثير بارورسازي بسيار پيچيده است و با روشهاي مختلف آماري و شبيه‌سازي عددي حاصل مي‌شود.«
بارورسازي ابر در ايران قبلاً در يزد انجام مي‌شد
رئيس مديريت بحران سازمان هواشناسي گفت: »بارورسازي ابر در ايران پيش‌تر در يزد انجام مي‌شد؛ زماني که »دفتر بارورسازي ابر« وابسته به وزارت نيرو نام داشت. در دولت سيزدهم با تغيير ساختار آن، سازماني »بهره برداري فنآورانه از آبهاي جوي« زير نظر وزارت نيرو تشکيل شد. به طور کلي براي بارورسازي ابر، علاوه بر تجهيزات و مواد بارورسازي کننده مانند هواپيما، راکت و فلر ذرات بارور کننده، به تجهيزات پايش و سنجش دقيق مانند رادار هواشناسي و شبکه متراکم بارانسنجي نياز است. ضمن اينکه دستورالعملهاي فني مانند انتخاب منطقه شاهد و هدف و تداوم عمليات در بازه‌هاي زماني مشخص با اندازه گيري دقيق و منظم داده‌هاي محيطي و هواشناسي و همچنين شناخت ويژگي اقليمي سامانه‌هاي جوي و هر براي سامانه در کوتاه مدت قبل و حين و بعد از بارورسازي بسيار مهم است. بدون رعايت اين دستورالعملهاي فني مورد قبول، و بدون داشتن برنامه منظم براي برداشت داده تاثير هر گونه اثر مثبت يا منفي بارورسازي ممکن نيست«.
ايشان تاکيد کرد: »سيستم‌هاي بارش بطور طبيعي تغييرات شديد دارند و تفکيک تاثير بارورسازي که ممکن است به 5 يا 10% برسد با چنين تغييرات طبيعي کار بسيار پيچيده است.«
دروضعيت فعلي ايران بازچرخاني آب در اولويت است نه بارورسازي ابر
رئيس مرکز ملي خشکسالي گفت: »در وضعيت مشابه با اقليم ايران، و البته در اغلب مناطق دنيا، الويت با روش‌هاي مطمئن مانند بازچرخاني آب و بکارگيري اقدامات ضروري براي کاهش مصرف آب و اقداماتي نظير رعايت الگوي کشت وعدم توسعه صنايع آب بر در مناطق کم آب، رعايت پتانسيل‌هاي اقليمي براي هر گونه توسعه از جمله ايجاد مناطق مسکوني و جمعيت، کشاورزي يا صنعت و غيره ميشود. به هيچ عنوان با بارورسازي ابر نمي‌توان خشکسالي را برطرف نمود و در دنيا بي‌سابقه است. به بارورسازي بيشتر مانند يک موضوع آزمايشي و تحقيقاتي بايد نگريسته شود و از ايجاد اميد کاذب به نتايج آن حتما بايد جلوگيري شود.«
او اشاره کرد: »براي مثال تاثير بازچرخاني آب بسيار قابل توجه است و متأسفانه در کشور ما به آن توجه کافي نشده است. اين دسته از روش‌ها اصلي‌اند و بايد به عنوان هدف اصلي و هسته عملياتي مورد توجه قرار گيرند. بارورسازي در کنار آن‌ها صرفاً به‌عنوان يک ابزار مکمل مي‌تواند مطرح باشد که احتمالا در برخي مناطق خاص ميتواند نتايج محدود ايجاد کند.«
در ايران به بازچرخاني آب توجه کافي نمي‌شود
رئيس مديريت بحران سازمان هواشناسي گفت:»بازچرخاني آب از مهم‌ترين موضوعاتي است که در ايران به آن توجه کافي نشده است. بسياري از شهرهاي ما حتي سيستم جمع‌آوري فاضلاب و تصفيه ندارند و تنها معدودي مانند تهران چنين امکاناتي دارند. هر جا سيستم جمع‌آوري وجود نداشته باشد، طبيعتاً بازچرخاني هم ممکن نيست و آب فاضلاب به شکل غيرتصفيه وارد محيط مي‌شود. اين موضوع علاوه بر هدررفت آب، آلودگي خاک و منابع طبيعي را نيز به دنبال دارد.« او افزود: »نمونه بارز اين وضعيت، فاضلاب بندرعباس است که نماينده هرمزگان با ايستادن جلوي خروجي آن به دريا، تلاش کرد توجه‌ها را به آلودگي دريايي جلب کند. حال تصور کنيد چنين وضعيتي در درياي بسته‌اي مانند خزر چه پيامدهايي دارد، به‌ويژه که بسياري از شهرهاي شمالي نيز فاقد شبکه فاضلاب‌اند. از سوي ديگر، فاضلاب روستاها و شهرهاي کوچک که در مسير رودخانه‌ها هستند، وارد منابع آبي مي‌شود و در نهايت به همان سدهايي مي‌ريزد که آبشان براي شرب تصفيه و مصرف مي‌شود.«
شبکه آبرساني سنتي و فرسوده است
وظيفه گفت: »در کنار اين مشکل، شبکه آبرساني کشور نيز فرسوده و نياز به تعمير و بازسازي دارد. سرمايه‌گذاري کافي در اين بخش نشده و همچنان از طراحي‌هاي قديمي استفاده مي‌شود. لوله‌ها در زير خاک دفن مي‌شوند و دسترسي به آن‌ها بسيار دشوار است. در حالي که در بسياري از کشورهاي ديگر، مسير آب، برق و تاسيسات شهري در زمين و در کانالهاي خاص در دسترس دائمي قرار دارد و در صورت لزوم امکان تعمير و رفع مشکلات نشتي را سريع را فراهم مي‌کنند. اما در ايران، هر بار به خاطر وجود مشکلي در شبکه مخابرات، برق يا گاز و آب مسيرهاي مربوطه در خيابانها کنده مي‌شود.«
او افزود: »مثال روشن اين وضعيت، خيابان وليعصر تهران است که بارها براي تعويض کابل برق يا مخابرات در طول چندين کيلومتر کانالهايي کنده ميشود و سپس با خاک پر ميشود. در اين فرآيند، ريشه درختان در عمق يک متري يا بيشتر در پياده روها قطع ميشود. همين امر يکي از دلايل خشکيدگي درختان اين خيابان تاريخي ميتواند باشد« مساله »ابردزدي« کاملاً تخيلي است
به گزارش آراز آذربايجان به نقل از فرارو، رئيس مرکز ملي خشکسالي گفت: »مساله »ابردزدي« کاملاً تخيلي است و واقعيت علمي ندارد. دزديدن ابر در توان بشر نيست و تاکنون هيچ سابقه‌اي در اين زمينه وجود نداشته است. سيستم‌هاي جوي انرژي عظيمي دارند؛ به‌طوري‌که انرژي نهفته در يک سامانه ابري از ده‌ها بمب هسته‌اي بيشتر است. بنابراين انسان هنوز به سطحي از فناوري نرسيده که بتواند چنين انرژي عظيمي را کنترل يا ابرها را جابه‌جا کند.«
او اشاره کرد: »با اين حال، شايد در آينده با پيشرفت فناوري‌ها سناريوهاي تازه‌اي مطرح شود، اما در حال حاضر، چنين ادعايي علمي و قابل اثبات نيست. در واقع، مشکل کم‌آبي کشورها ريشه در مديريت منابع دارد، نه»دزديدن ابر«. براي مثال، ترکيه در برخي مناطق خود با بحران کم‌آبي روبه‌رو بوده و سياست‌هاي صرفه‌جويي و مديريت مصرف را به‌کار بسته است. همچنين در خاورميانه و به‌ويژه در شهرهاي حاشيه خليج فارس، سال‌هاست که آب شرب از طريق شيرين‌سازي آب دريا تأمين مي‌شود.«