از رودخانه‌هاي خشک تا سدهاي خالي آذربايجان غربي در چنگال خشکسالي

از مهم‌ترين مسائل زيست‌محيطي اين استان در سال‌هاي اخير، کاهش چشمگير ميزان بارش‌ها و افزايش دوره‌هاي خشک سالانه، بحران خشکسالي و تاثيرات آن بر منابع طبيعي، کشاورزي، زندگي مردم و اکوسيستم منطقه است، اين موضوع به‌ويژه در مناطق شمالي و شمال‌غربي استان با شدت بيشتري احساس مي‌شود.خشک شدن منابع آبي به دليل تغييرات اقليمي، بهره‌برداري بي‌رويه از منابع آب زيرزميني و تغييرات در الگوهاي بارش، مشکلات زيادي را براي اين استان به همراه داشته است.
يکي از بارزترين آثار خشکسالي در آذربايجان غربي، خشک شدن درياچه اروميه، يکي از بزرگ‌ترين درياچه‌هاي شور جهان است که به عنوان يک ارث طبيعي و زيست‌محيطي با ارزش، به شدت تحت تاثير اين بحران قرار گرفته است.
خشکسالي باعث کاهش سطح منابع آبي استان شده است. اين امر به نوبه خود بر کشاورزي و دامداري که 2 بخش حياتي اقتصاد استان محسوب مي‌شوند، تاثير منفي گذاشته است.
بسياري از کشاورزان مجبور به کاهش سطح زيرکشت خود شده‌اند و در برخي مناطق، محصولات اصلي مانند غلات، جو و دانه‌هاي روغني با افت شديد توليد مواجه شده است کاهش منابع آب، به ويژه در رودخانه‌ها و چاه‌هاي آب زيرزميني، زندگي بسياري از دامداران را نيز با چالش‌هاي جدي روبه‌رو کرده است.
بحران آب در آذربايجان غربي؛ سدهايي که يکي پس از ديگري خالي مي‌شوند
تازه‌ترين آمار منتشرشده (8 شهريور 1404) از مخازن سدهاي آذربايجان غربي نشان مي‌دهد که استان در يکي از سخت‌ترين دوره‌هاي کم‌آبي خود قرار دارد.امروز سد بوکان با ظرفيت 762 ميليون مترمکعب، تنها 121 ميليون مترمکعب آب در اختيار دارد؛ يعني 16 درصد پرشدگي. اين رقم نسبت به سال گذشته 57درصد کاهش يافته است.
سد بارون (ماکو) با ظرفيت 150ميليون مترمکعب، اکنون 28 ميليون مترمکعب آب ذخيره دارد؛ معادل 23 درصد پرشدگي با کاهش 41 درصدي نسبت به سال قبل مواجه است
سد شهيد قنبري (پيرانشهر) با ظرفيت حدود 26 ميليون مترمکعب، موجودي کنوني‌اش 10 ميليون مترمکعب است؛ يعني 38 درصد پرشدگي اما با افت 15 درصدي نسبت به سال گذشته.
سد سردشت با ظرفيت 387 ميليون مترمکعب، فقط 201 ميليون مترمکعب ذخيره دارد؛ معادل 52 درصد پرشدگي و کاهش 7 درصدي نسبت به پارسال.
و سد آغ‌چاي (خوي) با ظرفيت 212 ميليون مترمکعب، اکنون 65 ميليون مترمکعب پر است؛ يعني 31 درصد پرشدگي، که آن هم نسبت به سال قبل 37 درصد افت نشان مي‌دهد
با نگاهي کلي به وضعيت اين سدهاي حياتي در استان متوجه وضعيت بحران در استان مي شويم مي توان گفت حتي نيمي از اين سد ها نيز پر نشده اند که اين مسأله تهديد جدي براي کشاورزي و باغداري به عنوان رکن اقتصاد استان، فشار بيشتر بر تأمين آب شرب در شهرها و روستاها،و تأثير مستقيم بر حيات درياچه اروميه و رودخانه‌هاي استان است.
کاهش 63 درصدي ورودي سدهاي آذربايجان غربي
مجيدرستگاري، مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي آذربايجان‌غربي درخصوص وضعيت منابع آبي استان و تاثيرخشکسالي بر اين منابع، گفت: استمرار خشکسالي در طي سال هاي اخير و تشديد بي سابقه آن در سال آبي جاري و کاهش شديد بارندگي ها، کاهش حجم آب ورودي به مخازن سدهاي مخزني در حال بهره برداري استان را نيز در پي داشته به طوريکه حجم آب ورودي به مخازن سدها از ابتداي سال آبي جاري تا تاريخ هشتم شهريور با 63 درصد کاهش نسبت به مدت مشابه سال گذشته داشته و تنها در حدود يک هزار و 429 ميليون مترمکعب محقق گرديده است.وي، ادامه داد: در همين بازه زماني پرشدگي مخازن سدهاي استان به حدود 34 درصد کاهش يافته و حجم ذخيره مخازن سدها با 23 درصد کاهش نسبت به مدت مشابه سال گذشته معادل 891 ميليون مترمکعب بوده است.
رستگاري، با اشاره به سدهاي مخزني بوکان، مهاباد، شهرچاي، ساروق، بارون، آغ‌چاي، سيلوه و سردشت، گفت: اين سدها بيشترين کاهش ورودي آب را تجربه کرده‌اند و به‌ويژه مناطق تحت پوشش سدهاي بوکان و مهاباد با مشکلات جدي در تأمين آب کشاورزي مواجه شده‌اند.
وي، در خصوص ميزان منابع آب هاي زيرزميني در آذربايجان غربي، اظهارداشت: در طول يکسال گذشته و تا پايان تيرماه 1404، مقدار 247 ميليون مترمکعب از ذخاير آبهاي زيرزميني نسبت به تيرماه 1403 کاسته شده است.
مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي آذربايجان‌غربي، با بيان اينکه در بين آبخوانهاي استان، بيشترين کاهش مربوط به آبخوان مياندوآب با 45 ميليون مترمکعب مي باشد، خاطر نشان کرد: همچنين در طول دوره درازمدت يک هزار و369 ميليون مترمکعب از ذخاير آبهاي زيرزميني کاهش يافته است که آبخوان خوي با کسري 416 ميليون مترمکعبي بيشترين مقدار به خود اختصاص داده است. وي، در اشاره به تدابيرانديشيده شده درراستاي مديريت مصرف آب در استان، تاکيد کرد: با عنايت به استقرار خشکسالي بي سابقه و کاهش شديد منابع آبي مديريت منابع و مصارف سدهاي مخزني براي شرايط بحراني حادث شده به نحوي برنامه ريزي گرديده که تأمين آب براي مصارف بخش هاي مختلف با اولويت تأمين آب شرب عملياتي گردد.رستگاري، گفت: در صورت نياز و به منظور تأمين مطمئن مصارف آب شرب و ذخيره آب شرب مورد نياز سال آبي آتي در مخزن، نسبت به کاهش مصارف بخش هاي مختلف از جمله مصارف کشاورزي اقدام مي شود .
بيش از 60 هزار چاه غيرمجاز فعال در استان
وي، درباره مقابله با برداشت‌هاي غيرمجاز از منابع زيرزميني گفت: براي چاه‌هاي مجاز، نصب کنتور هوشمند الزامي شده و در صورت تجاوز از حجم تعيين‌شده در پروانه، جريمه و قطع موقت سهميه آب در نظر گرفته مي‌شود، همچنين براي چاه‌هاي غيرمجاز، اکيپ‌هاي گشت و بازرسي به‌صورت شبانه‌روزي فعال بوده و اقدامات قانوني شامل انسداد چاه‌ها، توقيف دستگاه‌هاي حفاري غيرمجاز و اعمال جرايم مالي اجرا خواهد شد.مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي آذربايجان‌غربي، در پايان خاطرنشان کرد: در حال حاضر، تعداد چاه‌هاي داراي پروانه بهره‌برداري در استان 33 هزار و 836 حلقه و شمار چاه‌هاي غيرمجاز 60 هزار و 789 مورد است.
87درصد آذربايجان غربي درگير خشکسالي است
در ادامه اين گزارش و براي اطلاع از وضعيت بارش‌ها و شرايط خشکسالي در استان، به سراغ رئيس گروه تحقيقات هواشناسي کاربردي آذربايجان غربي رفته‌ايم. آزاد توحيدي ، در خصوص وضعيت دمايي استان گفت: کمينه دماي استان 17.8 درجه سلسيوس است که نسبت به بلندمدت 3.9 درجه سلسيوس افزايش داشته است.وي ادامه داد: بيشينه دماي استان 34.7 درجه است که نسبت به بلندمدت 5.2 درجه افزايش نشان مي‌دهد. رئيس گروه تحقيقات هواشناسي کاربردي آذربايجان غربي همچنين افزود: ميانگين دما 26.2 درجه است که نسبت به بلندمدت 4.5 درجه افزايش داشته است. البته بايد توجه داشت که آذربايجان غربي رتبه اول افزايش دماي ميانگين در کشور را دارد، چراکه ميانگين افزايش دما در کشور 1.5 درجه است.توحيدي در خصوص ميزان بارش‌ها در سال آبي جاري بيان کرد: بارش متوسط از مهرماه سال گذشته تا ششم شهريور 237.7 ميلي‌متر بوده است، در حالي که ميزان بارش‌ها در استان در بلندمدت 350.9 ميلي‌متر است. در نتيجه، در سال آبي جاري نسبت به بلندمدت ميزان 112.2 ميلي‌متر کاهش بارندگي داشته‌ايم. به عبارت ديگر، مي‌توان گفت 32 درصد کاهش بارندگي را نسبت به بلندمدت شاهد هستيم.
وي اضافه کرد: نسبت به سال آبي گذشته، 95.1 ميلي‌متر کاهش بارندگي (يا همان کاهش 28.5 درصدي) را تجربه کرده‌ايم. بنابراين، وضعيت بارندگي در استان در سال جاري مناسب نبوده و با کاهش بارندگي و خشکسالي در سطح کشور و استان مواجه هستيم
تنها يک درصد استان در ترسالي ضعيف قرار دارد
رئيس گروه تحقيقات هواشناسي کاربردي آذربايجان غربي، آمار شاخص خشکسالي در 12 ماه گذشته تا تيرماه را اين‌طور بيان کرد: در حال حاضر 87 درصد استان درگير خشکسالي با درجات مختلف است.وي افزود: 12 درصد استان از لحاظ بارش در وضعيت نرمال قرار دارد، و تنها 1 درصد از استان وضعيت ترسالي ضعيف دارد. علت اين کاهش بارندگي‌ها متعدد است، اما مهم‌ترين علت آن تغييرات اقليمي مي‌باشد.
محيط زيست؛ قرباني خاموش خشکسالي در آذربايجان غربي
در ادامه عليرضا سيدقريشي، معاون محيط زيست طبيعي و تنوع زيستي اداره‌کل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي نيز با اشاره به وضعيت خشکسالي در استان، اظهار داشت: بدون ترديد خشکسالي در بسياري از حوزه‌ها تأثيرگذار است، اما محيط زيست، حلقه مغفول و قرباني اصلي اين بحران است.
وي ادامه داد: طبق قانون حفاظت از تالاب‌ها، بايد حق‌آبه آن‌ها با در نظر گرفتن کاهش بارندگي‌ها تأمين شود. در کشور، اولويت اول تخصيص آب با آب شرب است، سپس محيط زيست و بعد کشاورزي؛ اما در آذربايجان غربي کشاورزي اولويت بيشتري يافته است اين به دليل آن است که معيشت بيشتر مردم استان به کشاورزي وابسته است با اين حال، آثار خشکسالي بر محيط زيست گاه غيرقابل جبران است.سيدقريشي با بيان اينکه امسال نسبت به سال گذشته، کاهش 35 درصدي بارندگي داشته‌ايم، افزود: خشکسالي بر ايستگاه‌هاي خشکي و آبي استان اثر گذاشته است، هرچند در ايستگاه‌هاي پارک ملي درياچه اروميه، از جمله جزاير آن، موفق به مديريت اين بحران در سال‌هاي اخير بوده‌ايم.
وي، درباره اقدامات انجام‌شده در ايستگاه‌هاي پارک ملي درياچه اروميه، گفت: با احداث آب‌گيرهاي لازم، توانسته‌ايم با آثار خشکسالي مقابله کنيم. البته در مناطق حفاظت‌شده‌اي مانند مراکان، شرايط نگران‌کننده‌اي وجود دارد، در اين منطقه بارش‌ها بسيار اندک بوده و پوشش گياهي آسيب ديده، اما با تلاش محيط ‌بانان، تمامي آب‌انبارها به‌صورت دستي پر شده‌اند و با وجود بارش‌هاي حداقلي، مديريت مناسبي صورت گرفته است.
اميد به احياي درياچه اروميه با مديريت بحران
سيدقريشي، تأکيد کرد:شرايط بحراني درياچه اروميه، پيش‌تر در سال‌هاي 1391 تا 1394 و نيز در سال 1402 تجربه شده است، اما در صورت مديريت صحيح بحران در حوضه آبريز درياچه، امکان احياي آن وجود دارد.وي، با اشاره به اينکه وضعيت رودخانه‌هاي سطح استان مطلوب نيست، گفت:بسياري از رودخانه‌ها، به‌ويژه در جنوب استان، خشک شده‌اند. با اين حال، با برنامه‌ريزي‌هاي کوتاه‌مدت، ميان‌مدت و بلندمدت مي‌توان مديريت مؤثري در اين حوزه داشت. ما به احياي درياچه اروميه اميدوار هستيم.
وضعيت نگران‌کننده تالاب‌هاي استان
سيدقريشي، در ادامه درباره شرايط تالاب‌هاي استان، گفت:تالاب نوروزلو که از رودخانه زرينه‌رود تغذيه مي‌شود، اکنون با خشکي 100 درصدي مواجه است. تالاب قوپي‌باباعلي نيز شرايط مساعدي ندارد.
وي، افزود: تالاب کاني‌برازان مهاباد با وجود اختصاص حق‌آبه در تيرماه، به دليل بحران آبي شديد در سد مهاباد، تنها 20 تا 30 درصد آب‌گيري شده است. البته بارش‌هاي پاييزي مي‌تواند وضعيت آن را بهبود دهد.
وي، همچنين اظهار کرد:تالاب‌هاي شهرستان نقده شرايط قابل قبول‌تري دارند. تالاب‌هاي حسنلو و سولدوز وضعيت نرمالي دارند و تالاب درگه‌سنگي و ديگر تالاب‌هاي بين‌المللي حدود 50 درصد پرشده‌اند.
30 درصد خشکسالي در حوضه‌هاي آبريز
معاون محيط زيست طبيعي و تنوع زيستي اداره‌کل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي، خاطرنشان کرد:تمامي حوضه‌هاي آبريز استان، از جمله زاب و درياچه اروميه، با خشکسالي 30 درصدي مواجه‌اند.
وي، افزود:ما از معدود کشورهايي هستيم که برنامه مديريت ريسک خشکسالي داريم. اگر اين برنامه‌ها به‌درستي و با نظر کارشناسي اجرا شوند، مي‌توان از قرباني شدن محيط زيست جلوگيري کرد.
آذربايجان غربي در آستانه بحران
آذربايجان‌غربي امروز در مواجهه با يکي از شديدترين و پيچيده‌ترين بحران‌هاي زيست‌محيطي تاريخ خود قرار دارد، کاهش بي‌سابقه بارش‌ها، افت چشمگير ذخاير سدها و منابع آب زيرزميني، خشکي درياچه اروميه و بحران تالاب‌ها، پيامدهاي گسترده‌اي بر کشاورزي، دامداري، معيشت مردم و اکوسيستم استان بر جاي گذاشته است.
با توجه به اين شرايط، مديريت منابع آب با اولويت تأمين آب شرب، اعمال محدوديت‌هاي هوشمند در بخش کشاورزي و اقدامات نظارتي براي کنترل برداشت‌هاي غيرمجاز، ضروري و فوري است.اگرچه بحران موجود تهديدي جدي براي زندگي و محيط زيست استان محسوب مي‌شود، اما با برنامه‌ريزي علمي، همکاري بين‌بخشي و اجراي راهبردهاي کوتاه‌مدت و بلندمدت مديريت خشکسالي، امکان کاهش آثار منفي و حتي احياي تدريجي درياچه اروميه و تالاب‌ها وجود دارد.به گزارش آراز آذربايجان به نقل از تسنيم، اين وضعيت يک هشدار جدي به تصميم‌گيران و جامعه محلي است که بدون اقدام فوري و هماهنگ، استان با پيامدهاي انساني، اقتصادي و زيست‌محيطي شديدتري روبه‌رو خواهد شد.