ابهام در آمار بي‌سوادي؛خوداظهاري چالش اصلي نهضت سوادآموزي

آمارهاي رسمي حاکي از آن است که نرخ باسوادي در کشور به شکل قابل توجهي رو به افزايش است، اما همچنان خلأهاي جدي در ثبت، تجميع و گزارش داده‌ها وجود دارد.
بر اساس گزارش مرکز آمار ايران، نرخ باسوادي جمعيت بالاي 6 سال کشور از 87 درصد در سال 1396 به 90 درصد در سال 1402 رسيده است. طبق اين آمار، هم‌اکنون نرخ باسوادي مردان 93 درصد و نرخ باسوادي زنان 87 درصد است.
بيشترين نرخ بي‌سوادي در کدام استانهاست؟
از سوي ديگر، مناطق شهري با نرخ باسوادي 92 درصد، وضعيت بهتري نسبت به مناطق روستايي دارند؛ مناطقي که نرخ باسوادي در آن‌ها حدود 83.5 درصد برآورد شده است.
در گروه هدف نهضت سوادآموزي (10 تا 49 سال)، حدود 96 تا 97 درصد افراد باسواد هستند و تنها 3 تا 4 درصد از اين جمعيت بي‌سواد باقي مانده‌اند.
بررسي‌ها نشان مي‌دهد بيشترين نرخ بي‌سوادي در استان‌هاي سيستان و بلوچستان، آذربايجان غربي، کردستان و لرستان ثبت شده است.
اگرچه طي 45 سال گذشته بيش از 11 ميليون نفر تحت پوشش آموزش‌هاي نهضت سوادآموزي قرار گرفته و براي آنان مدرک صادر شده، اما همچنان حدود يک ميليون و 700 تا يک ميليون و 800 هزار نفر، معادل حدود 2 درصد جمعيت 10 تا 49 سال کشور، بي‌سواد هستند.
افزون بر اين، در سرشماري سال 1395 حدود 2 ميليون و 300 هزار نفر ايراني و حدود 400 هزار نفر از اتباع خارجي در گروه سني 10 تا 49 سال به‌عنوان افراد بي‌سواد شناسايي شدند؛ آماري که در مجموع به حدود 2.7 ميليون نفر مي‌رسد. با وجود رشد شاخص‌هاي باسوادي، فقدان داده‌هاي تفکيکي دقيق، به‌ويژه با تفکيک جنسيت و گروه‌هاي سني، همچنان يکي از چالش‌هاي جدي اين حوزه به شمار مي‌رود.
خوداظهاري؛ منشأ ابهام در آمار بي‌سوادي
آمارهاي مربوط به افراد باسواد و بي‌سواد در کشور عمدتاً مبتني بر خوداظهاري است. مسئولان سازمان نهضت سوادآموزي تأکيد مي‌کنند که پس از سرشماري سال 1395، داده يکپارچه و به‌روز شده‌اي درباره وضعيت بي‌سوادي در کشور توليد نشده و آمارهاي پراکنده موجود، قابليت اتکاي بالايي ندارند.معاون امور آموزش سازمان نهضت سوادآموزي در اين زمينه اعلام کرده است که آمار سرشماري سال 1395 به‌صورت خوداظهاري تهيه شده و افراد، وضعيت باسوادي يا بي‌سوادي خود را شخصاً اعلام کرده‌اند. از همين رو، امکان تشکيک در اين آمار وجود دارد؛ چرا که تعريف «باسواد» و «بي‌سواد» در ميان مردم يکسان نيست و برخي افراد، سواد را صرفاً معادل داشتن مدرک دانشگاهي مي‌دانند.
از سوي ديگر، نظام ثبت رسمي اطلاعات سوادآموزي در کشور همچنان هماهنگ و مکانيزه نيست. نبود يک بانک اطلاعاتي يکپارچه باعث شده محاسبه دقيق تعداد بي‌سوادان ممکن نباشد و تنها بتوان به آمارهاي تقريبي مبتني بر سرشماري‌هاي ده‌ساله استناد کرد. اين وضعيت، به نامشخص بودن آمار و مشخصات ميليون‌ها فرد بي‌سواد، اختلاف ارقام ميان منابع مختلف و ضعف شفافيت آماري دامن زده است.
اطلس بي‌سوادي؛ راهکاري براي رفع آمارهاي متناقض
مجموعه اين چالش‌ها سبب شده سازمان نهضت سوادآموزي براي غلبه بر کاستي‌هاي آماري و تسهيل برنامه‌ريزي، اقدام به طراحي سامانه‌اي با عنوان «اطلس بي‌سوادي کشور» کند.
به گفته غلامرضا بروجي، معاون امور آموزش نهضت سوادآموزي، اصلاح اساسنامه سازمان و راه‌اندازي سيستم شناسايي سوادآموزان در دستور کار قرار گرفته است تا پس از سرشماري جديد پيش‌بيني‌شده در سال 1405، به جاي داده‌هاي خوداظهاري، آمار ثبت‌محور و دقيق‌تري در اختيار سياست‌گذاران قرار گيرد.
وي اعلام کرده است که با همکاري استان‌ها، تدوين اطلس مکاني بي‌سوادي در حال انجام است و اين سامانه تا پايان سال 1404 آماده بهره‌برداري خواهد شد. هدف از اين اقدام، فراهم‌سازي بستر برنامه‌ريزي دقيق‌تر و ثبت واقعي اطلاعات ساکنان هر استان و منطقه، از جمله ميزان بي‌سوادي، در سرشماري آينده است.
نهضت سوادآموزي چه تعداد از اتباع بيگانه را آموزش داد؟
يکي ديگر از مسائل مهم در حوزه فعاليت سازمان نهضت سوادآموزي، موضوع اتباع خارجي است. در سال‌هاي اخير، سوادآموزي اتباع خارجي نيز به برنامه‌هاي اين سازمان افزوده شده است.بر اساس سرشماري سال 1395، حدود 400 هزار نفر از اتباع خارجي 10 تا 49 ساله در کشور بي‌سواد بوده‌اند. با توجه به مهاجرپذيري بالا در برخي مناطق، به‌ويژه اطراف تهران و استان‌هاي مرزي، اين گروه سهم قابل توجهي از جمعيت بي‌سواد را تشکيل مي‌دهند.سازمان نهضت سوادآموزي اعلام کرده است که همه گروه‌هاي رسمي و غيررسمي اتباع خارجي در برنامه‌هاي آموزشي تحت پوشش قرار مي‌گيرند و کلاس‌هاي جداگانه‌اي براي آن‌ها برگزار مي‌شود.به گفته عبدالرضا فولادوند، رئيس سازمان نهضت سوادآموزي، ايران طي 45 سال گذشته حدود 920 هزار نفر از اتباع افغان و عراقي را تحت پوشش برنامه‌هاي سوادآموزي قرار داده است؛ اين در حالي است که کمک‌هاي بين‌المللي در اين حوزه بسيار محدود و در مواردي نزديک به صفر بوده است.
بودجه فعلي نهضت سوادآموزي کمتر از 500 ميليارد تومان است
محدوديت منابع مالي، يکي از مهم‌ترين نقاط ضعف نهضت سوادآموزي محسوب مي‌شود. بررسي‌ها نشان مي‌دهد سهم اين سازمان از بودجه آموزش‌وپرورش، با وجود افزايش هزينه‌ها و تورم، رشد متناسبي نداشته است.
به گفته معاون توسعه سازمان نهضت سوادآموزي، سرانه هزينه سوادآموزي در سال 1401 در سه دوره آموزشي، به‌طور متوسط حدود 800 هزار تومان به ازاي هر نفر بوده که رقم قابل توجهي نيست.
عبدالرضا فولادوند نيز اعلام کرده است که بودجه فعلي نهضت سوادآموزي کمتر از 500 ميليارد تومان است و اين ميزان در شرايط اقتصادي کنوني پاسخگوي نيازهاي سازمان نيست؛ موضوعي که به کاهش حقوق کارکنان، تأخير در پرداخت حق‌التدريس و اختلال در فعاليت‌هاي جاري منجر شده است.
بر اين اساس، کاهش منابع مالي و دغدغه تأمين حق‌التدريس آموزشياران و تجهيزات آموزشي، از مهم‌ترين موانع پيش‌روي نهضت به شمار مي‌رود.
مهم‌ترين مانع اجراي مأموريت نهضت سوادآموزي
علاوه بر کمبود منابع مالي، نهضت سوادآموزي با موانع ساختاري ديگري نيز مواجه است. کمبود نيروي انساني مجرب، يکي از اين چالش‌هاست. بخش قابل توجهي از آموزشياران داوطلب پس از سال 1392 به استخدام رسمي آموزش‌وپرورش درآمده‌اند و همين مسئله موجب شده نهضت از نيروهاي باسابقه خود محروم شود.
کارشناسان معتقدند براي سوادآموزي بزرگسالان، به‌ويژه در مناطق روستايي و عشايري، بايد نيروهاي تخصصي تربيت شوند؛ در غير اين صورت، استفاده از معلمان خريد خدمت و حق‌التدريس موقت، راهکاري ناپايدار خواهد بود.
از سوي ديگر، ضعف در همکاري و هماهنگي بين‌نهادي نيز يکي از مشکلات جدي اين حوزه است. اگرچه ساختار نهضت سوادآموزي به وزارت آموزش‌وپرورش متصل است، اما بسياري از مأموريت‌هاي آن نيازمند تعامل مؤثر با ساير نهادها، استانداري‌ها و مجموعه‌هاي محلي است.
بازتعريف سوادآموزي بزرگسالان در عصر جديد
يکي از ضرورت‌هاي امروز نهضت سوادآموزي، توجه به شيوه‌هاي نوين آموزش و بازتعريف مفهوم سواد است. مسئولان اين سازمان تأکيد دارند که سواد در عصر حاضر صرفاً به خواندن و نوشتن محدود نمي‌شود و ابعاد جديدي همچون سواد رسانه‌اي، سواد مالي و سواد فناوري را نيز دربرمي‌گيرد.
با اين حال، برنامه‌هاي آموزشي نهضت همچنان عمدتاً بر آموزش‌هاي پايه و روش‌هاي سنتي متمرکز است و نياز به سرمايه‌گذاري جدي در آموزش مهارت‌هاي زندگي، سواد ديجيتال، آموزش شهروندي و خودمراقبتي احساس مي‌شود.
به گفته رئيس سازمان نهضت سوادآموزي، پس از انقلاب اسلامي، نرخ باسوادي کشور حدود 48 درصد افزايش يافته، اما اکنون زمان تعريف مأموريت‌هاي جديدي است که آموزش عمومي بزرگسالان و مهارت‌هاي فردي و اجتماعي را در بر گيرد.
بر همين اساس، 40 محور آموزشي جديد در دستور کار اين سازمان قرار گرفته و محتواي آموزشي در حوزه‌هايي مانند مهارت‌هاي زندگي و آپارتمان‌نشيني در حال تدوين است. اين آموزش‌ها قرار است در قالب نظام آموزش بزرگسالان ارائه شود و سوادآموزي به‌عنوان يک «مسئوليت اجتماعي» مورد توجه همه بخش‌ها قرار گيرد.
تحصيل مهارت‌هاي فني و حرفه‌اي، بخش مهمي از رويکرد جديد نهضت سوادآموزي است. اين سازمان تلاش دارد با مراکز فني‌وحرفه‌اي و دانشگاه فرهنگيان همکاري کند تا آموزش مهارت‌هاي کاربردي نيز در کنار سواد پايه ارائه شود.
همچنين آموزش از راه دور، از طريق سامانه‌هاي محتوايي و چندرسانه‌اي، براي مناطق داراي محدوديت دسترسي حضوري در حال پيگيري است.
ورود سازمان‌هاي خصوصي براي آموزش بزرگسالان
در کنار اين اقدامات، مسئولان حوزه تعليم‌وتربيت بر اين باورند که سوادآموزي يک مسئوليت اجتماعي همگاني است. هرچند در برخي استان‌ها صنايع بزرگ و معادن در قالب ايفاي تعهدات اجتماعي به توسعه زيرساخت‌هاي آموزشي کمک کرده‌اند، اما در حوزه سوادآموزي بزرگسالان و آموزش مهارتي، ظرفيت بخش خصوصي همچنان تا حد زيادي مغفول مانده است.در مجموع، اگرچه روند کلي سوادآموزي در کشور رو به بهبود است، اما تحقق اهداف بلندمدت نهضت سوادآموزي نيازمند بازتعريف راهبردها، تقويت زيرساخت‌هاي داده‌اي، تأمين منابع پايدار و استفاده هوشمندانه از ظرفيت‌هاي ديجيتال است. به گزارش آرازآذربايجان به نقل از تسنيم،اولويت‌بخشي به سوادآموزي زنان، جلوگيري از بازگشت بي‌سوادي و جلب مشارکت اجتماعي، مي‌تواند نقش تعيين‌کننده‌اي در ريشه‌کني کامل بي‌سوادي در کشور ايفا کند.