راه‌آهن قفقاز؛ برگ برنده ايران براي خنثي‌سازي تهديد کريدور زنگزور

احياي راه‌آهن قفقاز، تکميل‌کننده کريدور شمال جنوب از مسير جلفا خواهد بود؛ مسيري که علاوه بر کاهش هزينه و زمان جابه‌جايي، همزمان تهديد کريدور جعلي زنگزور عليه ايران را خنثي کرده و کشور را به کريدور مياني متصل مي‌سازد و جايگاه کريدور شرق غرب را تقويت مي‌کند.
راه‌آهن تبريز جلفا که به‌عنوان قديمي‌ترين خط‌آهن کشور شناخته مي‌شود، تا پيش از جنگ قره‌باغ ايران را به شبکه ريلي قفقاز، روسيه و اروپا متصل مي‌کرد. با آغاز جنگ اول قره‌باغ (1988 تا 1994) ميان جمهوري آذربايجان و ارمنستان، اين مسير دچار آسيب جدي شد. پس از پايان جنگ نيز بخش‌هايي از ريل‌هاي اتصال‌دهنده دو کشور جمع‌آوري يا بلااستفاده شدند و در نتيجه، ارتباط ريلي ايران با قفقاز، روسيه و اروپا از اين مسير به‌طور کامل قطع شد.
ارمنستان خط ريلي جنوبي خود را که نخجوان را به جمهوري آذربايجان متصل مي‌کرد و در جريان جنگ قره‌باغ آسيب ديده بود، به‌طور کامل برچيد (نقشه 1: بخش A). در ادامه اين مسير، خط ريلي متعلق به جمهوري آذربايجان تا شهر «هوردايز» نيز به مرور زمان فرسوده و غيرقابل استفاده شد؛ مسيري که ايران را به باکو و سپس به روسيه متصل مي‌کرد .
ارتباط ريلي غربي نخجوان با ارمنستان نيز در پي جنگ از کار افتاد و تخريب شد؛ مسيري که پيش‌تر ايران را به ايروان، پايتخت ارمنستان، و از آنجا به گرجستان متصل مي‌کردد. همچنين از ايروان خط ريلي ديگري به جمهوري آذربايجان امتداد داشت که بخش عمده‌اي از ريل‌هاي آن جمع‌آوري شده است. از سوي ديگر، اتصال ريلي ارمنستان به راه‌آهن ترکيه نيز به دليل حمايت آنکارا از باکو در جريان جنگ قره‌باغ، از سوي دولت ترکيه مسدود شد .
پس از تسلط کامل جمهوري آذربايجان بر منطقه قره‌باغ در سال 2023، اين کشور کوشيد با اشغال منطقه »سيونيک« در جنوب ارمنستان، کريدور موسوم به زنگزور را ايجاد کند تا از اين طريق پيوند مستقيمي با نخجوان و متعاقباً با ترکيه برقرار سازد. اين طرح که از سوي ايران تهديدي امنيتي تلقي مي‌شد، با مخالفت جدي کشور مواجه و متوقف شد.
با اين حال، باکو و آنکارا براي پيشبرد اين پروژه به ايالات متحده آمريکا متوسل شدند. در تاريخ هفدهم مرداد 1404 روساي جمهور آمريکا، ارمنستان و جمهوري آذربايجان در کاخ سفيد بيانيه‌اي امضا کردند که بر اساس آن، ايجاد مسيري بين بخش اصلي جمهوري آذربايجان و نخجوان از طريق جنوب ارمنستان تضمين مي‌شود.
مطابق اين توافق، اجراي پروژه به يک شرکت خصوصي امنيتي نظامي آمريکايي سپرده شد. کريدور زنگزور که پس از اين توافق به »مسير ترامپ« شهرت يافت، پيامدهاي امنيتي و ژئوپليتيکي گسترده‌اي براي ايران در پي خواهد داشت. اين توافق علاوه بر فراهم کردن زمينه حضور امنيتي ايالات متحده در مرزهاي شمالي ايران، احتمال استقرار نظامي اين کشور در منطقه را نيز تقويت مي‌کند.
با توجه به سابقه جمهوري آذربايجان و ترکيه در ايجاد محدوديت‌هاي تجاري و اعمال موانع سفر براي ايران، مسير ارمنستان همچنان تنها راه قابل اتکاي جمهوري اسلامي براي ارتباط پايدار با روسيه و شرق اروپا محسوب مي‌شود.
ايالات متحده آمريکا با کنترل کريدور موسوم به زنگزور مي‌تواند در راستاي محاصره ژئوپليتيکي ايران اقداماتي نظير بازرسي‌هاي طولاني، ممنوعيت عبور بدون اطلاع قبلي و حتي انسداد کامل مسير را اعمال کند. چنين اقداماتي عملاً ارتباط ايران با ارمنستان و روسيه را مختل کرده و با بهانه تأمين امنيت، مقررات دست‌وپاگيري براي تردد، تجارت و ترانزيت زميني ايران از خاک ارمنستان تحميل خواهد کرد.
از سوي ديگر، ترکيه و جمهوري آذربايجان سال‌هاست که به دنبال ايجاد و گسترش کريدور مياني هستند؛ مسيري که عملاً ايران را از شاهراه شرق به غرب دور مي‌زند. کريدور مياني از اروپا به ترکيه و گرجستان متصل شده، سپس از جمهوري آذربايجان وارد درياي خزر و قزاقستان مي‌شود و در نهايت به چين مي‌رسد. ايجاد مسير موسوم به »ترامپ« (کريدور زنگزور) در ارمنستان مي‌تواند اين کريدور را کوتاه‌تر و اقتصادي‌تر کند و جايگاه ايران را در معادلات ترانزيتي شرق به غرب بيش از پيش به حاشيه براند.
در چنين شرايطي، احياي راه‌آهن قفقاز و اتصال ايران به اين مسير از طريق شهر جلفا مي‌تواند نه‌تنها تهديدات ژئوپليتيکي عليه کشور را خنثي کند، بلکه منافع اقتصادي و راهبردي گسترده‌اي را نيز به همراه داشته باشد. پس از آتش‌بس جنگ دوم قره‌باغ در سال 2020 شرايط لازم براي بازسازي اين مسير ريلي فراهم شد. در همين راستا، »نيکول پاشينيان« نخست‌وزير ارمنستان و »الهام علي‌اف« رئيس‌جمهور جمهوري آذربايجان در ديدار دسامبر 2021 در بروکسل بر ضرورت بازگشايي راه‌آهن ميان دو کشور تأکيد کردند.
جمهوري آذربايجان در ادامه اين توافق، ساخت و بازسازي خطوط ريلي از »هوردايز« تا «آغبند» را در قلمرو خود آغاز کرده است، اما ارمنستان تاکنون اقدامي عملي در اين زمينه انجام نداده است.
خنثي‌سازي طرح کريدور جعلي زنگزور
تلاش جمهوري آذربايجان براي اتصال سرزمين اصلي خود به نخجوان از طريق جنوب ارمنستان و مسير موسوم به کريدور زنگزور يا مسير ترامپ) فرصتي راهبردي براي ايران ايجاد کرده است تا تهديد اين کريدور را به نفع خود مديريت کند. ايران مي‌تواند با بهره‌گيري از موقعيت جغرافيايي شهر جلفا، جمهوري خودمختار نخجوان را از طريق خاک ايران به بخش اصلي جمهوري آذربايجان متصل کند و مسير زنگزور که از جنوب ارمنستان عبور مي‌کند را به حاشيه ببرد.
در همين راستا، ساخت مسير جاده‌اي موسوم به »کريدور ارس« که جمهوري آذربايجان را از خاک ايران به نخجوان متصل مي‌کند، پيش‌تر آغاز شده و با سرعت در حال اجراست. با اين حال، بخش ريلي اين کريدور همچنان در مرحله مطالعات مقدماتي قرار دارد. کارشناسان معتقدند اين مسير نه تنها مي‌تواند طرح کريدور زنگزور را که تهديدي عليه امنيت ملي ايران محسوب مي‌شود خنثي کند، بلکه مزاياي راهبردي و اقتصادي گسترده‌اي نيز براي کشور به همراه خواهد داشت.
تکميل کريدور شمال - جنوب و دسترسي به اروپا
ساخت خط‌آهن ارس علاوه بر رفع تهديدات ژئوپليتيکي، تکميل‌کننده کريدور شمال - جنوب خواهد بود. تکميل اين کريدور از طريق راه‌آهن جلفا در مقايسه با مسير رشت - آستارا که حدود 150 کيلومتر طول دارد، تنها به 62 کيلومتر ريل‌گذاري نياز دارد؛ مسيري که با کمترين هزينه و زمان، قابليت بهره‌برداري مؤثر را داراست. بخش عمده‌اي از خطوط ريلي و زيرساخت‌هاي مسير جلفا نيز هم‌اکنون موجود است، در حالي که زمين‌هاي مسير رشت آستارا پس از بيش از دو دهه هنوز به‌طور کامل توسط دولت تملک نشده است.
از سوي ديگر، در صورت ترميم و بازسازي اتصال ريلي غرب نخجوان به ارمنستان، ايران مي‌تواند به شبکه ريلي ارمنستان و گرجستان و در نهايت سواحل درياي سياه متصل شود. اين اتصال، امکان ايجاد شاخه‌اي جداگانه از مسير اصلي کريدور شمال - جنوب را فراهم مي‌کند و مي‌تواند نقش ويژه‌اي در تجارت و ترانزيت کالا بين شرق آسيا و اروپا ايفا کند. کارشناسان معتقدند صرفه‌جويي اقتصادي و افزايش سرعت تجارت در اين شاخه، جذابيت چشمگيري براي فعالان تجارت بين‌الملل خواهد داشت.
پيوستن ايران به کريدور مياني
در کنار منافع اقتصادي و ژئوپليتيکي اتصال ريلي ايران به نخجوان، اين مسير کشور را به کريدور مياني نيز متصل مي‌کند. يکي از سياست‌هاي راهبردي ايالات متحده، حذف ايران از تمامي مسيرهاي ترانزيتي بين‌المللي است که کريدور شرق غرب از مهم‌ترين آن‌ها به شمار مي‌رود.
با حمايت‌هاي سياسي و اقتصادي آمريکا، ترکيه و جمهوري آذربايجان با وجود هزينه‌هاي بالاتر، سال‌هاست که در تلاش براي توسعه اين مسير هستند. کريدور مياني از چين آغاز شده، از آسياي مرکزي عبور مي‌کند و پس از گذر از درياي خزر، از طريق جمهوري آذربايجان و ترکيه به اروپا متصل مي‌شود. اتصال ريلي جمهوري آذربايجان به نخجوان از خاک ايران، اين امکان را فراهم مي‌کند که کشور ما سهم خود را در مسير کريدور مياني حفظ کرده و جايگاه ترانزيتي ايران در منطقه تقويت شود.
تقويت ارتباط ريلي با ترکيه
اتصال راه‌آهن جلفا به شبکه ريلي قفقاز مي‌تواند ارتباط ريلي ايران با ترکيه را نيز تقويت کند. شبکه ريلي ايران از مرز رازي به راه‌آهن ترکيه متصل است، اما قطارهاي ايران پس از ورود به ترکيه به درياچه وان مي‌رسند و بار يا مسافر آن‌ها بايد با کشتي از درياچه عبور کند و مجدداً سوار قطار شوند. زيرساخت‌هاي بندري درياچه وان فرسوده است و به‌دليل کمبود سرمايه‌گذاري، ظرفيت بالايي براي انتقال بار ندارد.
به همين دليل، حمل‌ونقل ريلي ايران با ترکيه که بخشي از کريدور شرق غرب نيز محسوب مي‌شود، از ظرفيت محدودي برخوردار است. از سوي ديگر، ارمنستان با ترکيه ارتباط ريلي دارد، اما اين مسير در جريان جنگ قره‌باغ توسط ترکيه براي حمايت از باکو مسدود شد. پس از جنگ دوم قره‌باغ، ارمنستان و ترکيه درصدد بازگشايي مسيرهاي مرزي خود هستند.
در صورت احياي راه‌آهن قفقاز و اتصال مجدد ريلي ارمنستان به ترکيه، ايران مي‌تواند از طريق راه‌آهن جلفا، پس از عبور از نخجوان و ارمنستان، وارد شبکه ريلي ترکيه شود و بدين شکل کريدور شرق غرب نيز تقويت گردد.
به گزارش آراز آذربايجان به نقل از مهر،کارشناسان معتقدند احياي شبکه ريلي قفقاز و اتصال جلفاي ايران به آن، ضمن خنثي‌سازي تهديد کريدور جعلي زنگزور، مزاياي اقتصادي گسترده‌اي به همراه داشته و موقعيت ژئوپليتيک کشور را تثبيت و ارتقا مي‌دهد.
اين مسير همزمان کريدور شمال جنوب را تکميل کرده، ايران را به کريدور مياني متصل مي‌سازد، کريدور شرق غرب را تقويت مي‌کند و فرصت ايجاد شاخه‌اي جديد از مسير شمال جنوب را فراهم مي‌آورد. با توجه به اين مزايا، کارشناسان بر ضرورت بهره‌گيري سريع مسئولان کشور از ظرفيت ديپلماسي و سرمايه‌گذاري براي احيا و تکميل اين مسير ريلي تأکيد دارند.